null

De kerken en Oekraïne

Bidden, helpen – wat moet de kerk doen voor Oekraïne?

Beeld Sjoerd van Leeuwen

Bidden en helpen, dat is het advies van Nederlandse kerken na de aanval van Rusland op Oekraïne. Deze week hebben ze die ook veroordeeld. Is dat genoeg? En zouden zij geweldloosheid moeten prediken?

Maaike van Houten

Klokgelui? Nee, alarmbellen! Die moeten bij kerken gaan rinkelen nu Rusland Oekraïne is binnengevallen.

Vertwijfeld zat gepensioneerd predikant Koos Sluiter achter zijn computer. Hij vond het terecht dat de kerken vorige week woensdag een kwartier lang de klokken luidden uit medeleven met de slachtoffers van de oorlog in Oekraïne. Maar bleef het daarbij? Dat kon Sluiter niet geloven. Hij tikte een brief naar de krant. ‘De kerken moeten zich luid en duidelijk uitspreken voordat het te laat is’, schreef Sluiter.

De Almelose dominee is niet de enige die reageerde op de opstelling van de Nederlandse kerken. De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) hield in samenwerking met de rooms-katholieke kerk vorige week een op televisie uitgezonden gebedsdienst voor de slachtoffers in Oekraïne. Prima. Kerken adviseren op hun websites mensen te bidden en te helpen. Ook goed.

Maar het is lang niet genoeg, vinden ook de hoogleraren theologie Katja Tolstoj en Mirjam van Veen. Kerken moeten ‘moreel leiderschap’ tonen, schreven ze op de opiniepagina van Trouw. Ze moeten zich openlijk uitspreken tegen de manier waarop de Moskouse patriarch Kirill van de Russisch-orthodoxe kerk het christelijk geloof misbruikt om het ‘redeloze geweld’ van Rusland te rechtvaardigen.

De remonstrantse predikanten Joost Röselaers en Tom Mikkers voegden zich in het rijtje mensen die meer verwachten van de kerk. Kirill legde zondag in zijn preek de schuld voor de oorlog bij Oekraïne, dat bij landen wil horen met een homovriendelijk klimaat. Nederlandse kerken moeten zich onomwonden uitspreken tegen die ‘zondeboktheologie’, vinden de remonstranten. En ook homofobie in eigen orthodoxe kring bestrijden.

De LKP, de christelijke lhbti-beweging, sloot zich daar donderdag bij aan: “Dit soort woorden van een kerkelijk leider zijn een direct gevaar voor de veiligheid en het welzijn van lhbti-personen.”

‘Geen enkele rechtvaardiging’

Woensdag kwam de Raad van Kerken met een verklaring. Dit verband van negentien christelijke kerken en organisaties, inclusief de Russisch-orthodoxe kerk in Nederland, veroordeelt de Russische aanval op Oekraïne. “Er is geen enkele rechtvaardiging voor deze invasie. Deze oorlog is in flagrante strijd met het internationaal recht”, vinden de kerken. De Raad roept Rusland op tot een staakt het vuren, en ze roept de kerken – ‘ook de kerken in Rusland’ – op om zich uit te spreken tegen de oorlog.

Is dominee Sluiter in Almelo tevreden met dit statement? “Nee, het is te weinig en te laat”, zegt hij. “Het legt de vinger niet op de zere plek, het is wegduiken.” Hij vindt het ‘ronduit zwak’ dat de naam van de Russische patriarch Kirill niet wordt genoemd. Hij geeft immers leiding aan de Russisch-orthodoxe kerk, die een innige relatie heeft met Poetin en zijn regime van theologische rechtvaardiging voorziet. En het was Kirill die zondag die homofobe preek hield.

“Ik begrijp de kritiek op de patriarch volkomen, ik deel die ook, daar is geen enkel theologisch misverstand over”, reageert René de Reuver, secretaris van de Protestantse Kerk in Nederland, met anderhalf miljoen leden de grootste op het protestantse erf. Hij noemt het samenvallen van de Russisch-orthodoxe kerk en de staat ‘bloedlink’, en is ‘geschokt’ door de vingerwijzing van Kirill naar homo’s.

Toch vindt De Reuver het alleszins te verdedigen dat de naam van de patriarch – een medechristen – en van zijn kerk ontbreekt in de verklaring van de Raad van Kerken. De Reuver stelt zich op het standpunt van de Wereldraad van Kerken, die de banden met de Russisch-orthodoxe kerk niet wil verbreken: “Je wilt de kanalen openhouden. De relatie is al zo broos en breekbaar, als je nog gesprekspartner wil zijn, moet je voorzichtig zijn. Het lijntje is heel dun.”

Alle kerken samen

Hoewel hij kritiek op de verklaring begrijpt, is De Reuver wél blij dat er nu een statement is. Eerder deze week, toen de eerste berichten binnenkwamen dat de PKN van zich moest laten horen, besprak het landelijk kerkbestuur of het met iets moest komen. Dat de PKN-secretaris in de gebedsdienst had gesproken over ‘de waanzin van Poetin’ leek het bestuur duidelijk genoeg, een apart statement zou daaraan niks toevoegen. Maar deze gezamenlijke verklaring doet dat wel: “Het sterke is dat dit een getuigenis van alle kerken samen is, inclusief de Russisch-orthodoxe”, aldus De Reuver.

Die teksten doen ondertussen niks af aan de noodzaak om te bidden en te helpen, meent de kerkbestuurder. “Ik wil onder bidden en helpen een dikke streep zetten”, zegt hij. “Mensen uit Oekraïne vragen om ons gebed. Bidden is een appel op God, dat hij rechtvaardigheid doet. Het is een appel op jezelf, je niet te laten meeslepen door het kwaad. We bidden ook voor onze broeders en zusters in Rusland.”

En ja: “We bidden ook voor Poetin. Bidden voor mensen met wie je het eens bent is niet zo moeilijk. Voor je vijanden bidden, dat is wel moeilijk. We bidden dat Poetin tot bekering komt, dat hij stopt met de waanzin van de oorlog.”

Deze week zat De Reuver in het belpanel bij de actie 555, de landelijke inzameling voor Oekraïne. De PKN heeft zich daarbij aangesloten. De kerk geeft daarnaast hulp via de eigen contacten met de Oekraïense kerken. Ze roept plaatselijke kerkelijke gemeenten op de krachten te bundelen, zich te melden bij de burgerlijke gemeente om te helpen bij de opvang en begeleiding van vluchtelingen, of om hen zelf in huis te nemen.

Vluchtelingen opvangen

Dat laatste punt – thuis vluchtelingen opvangen – staat op de agenda van de bisschoppen, aanstaande dinsdag, zo meldt de bisschop van Den Bosch Gerard de Korte. Zij beslissen dan of ze de 3,6 miljoen katholieken in dit land gaan oproepen hun huis open te stellen voor Oekraïense vluchtelingen. “Doe het als je het wil”, zegt De Korte daarop vooruitlopend. “Maar wie A zegt moet ook B zeggen. Doordenk de consequenties. Mensen spreken de taal niet, ze hebben trauma’s, het kost geld om gasten aan tafel te hebben.” Een zekere ‘nuchterheid’ lijkt hem in deze kwestie passender dan een emotionele of impulsieve reactie.

Ook voor de katholieke kerk is het ‘bidden en helpen’. Maar de bisschop vond in zijn mailbox al wat ‘dringende verzoeken’ om een beroep te doen op de paus zich in te spannen voor beëindiging van de oorlog. “Alsof de paus voor en achter de schermen al niet genoeg doet”, zegt De Korte, wijzend op het bezoek dat Franciscus al dagen geleden bracht aan de Russische ambassade bij de Heilige Stoel in Rome. De Nederlandse bisschop gaat ervan uit dat de paus het daarbij niet laat. “Maar het Vaticaan werkt discreet. Het weet langs diplomatieke weg vaak meer te bereiken dan langs de profetische.”

Anders dan de PKN heeft de rooms-katholieke kerk in Nederland wel een aparte verklaring uitgegeven toen Rusland de oorlog tegen Oekraïne begon. Zij schaarde zich achter de oproep van de Europese bisschoppen aan Rusland, te stoppen met de vijandige acties. “Oorlog is een ernstige belediging van de menselijke waardigheid en hoort niet thuis op ons continent”, aldus de bisschoppen.

De paus nam afgelopen weekend voor het eerst het woord oorlog in de mond. Hij noemde Rusland niet expliciet en dat hoeft ook niet, zegt De Korte: “Iedereen weet waarover hij spreekt. De paus moet voorzichtig zijn, om de band met de Russisch-orthodoxe kerk niet kapot te maken.”

In hun verklaring halen de bisschoppen de term aan die de paus gebruikt voor geweld: dat is ‘duivelse zinloosheid.’ Betekent dat dat de kerk hiermee geweldloosheid propageert? “In zijn spreken zit de paus vaak tegen pacifisme aan”, zegt De Korte. Maar de katholieke leer is niet pacifistisch, die gaat net als de PKN uit van het concept ‘rechtvaardige oorlog’, en dat betekent dat een land zich mag verdedigen, ook met wapens.

“Katholieken hebben het recht te kiezen voor het pacifisme”, zegt De Korte. “Ik heb er grote sympathie voor, maar waren we van de nazi’s afgekomen met het pacifisme? Ik ben blij dat de geallieerden het regime van Hitler hebben vernietigd.”

Geweldloosheid

Dat argument hoort Henk Stenvers ook vaak – maar het overtuigt hem niet. Stenvers is doopsgezind en aanstaand president van de overkoepelende Mennonite World Conference. Dat internationale verband heeft patriarch Kirill in een brief opgeroepen zich uit te spreken tegen geweld.

Geweldloosheid is voor dit in Nederland kleine, vrijzinnige kerkgenootschap een wezenskenmerk. “Wij zijn principieel tegen geweld. Onze lijn verandert niet door deze oorlog”, zegt Stenvers. Maar hij spreekt wel over ‘een voortdurende worsteling, en ‘een hele lastige situatie voor mensen die geen wapens willen dragen’.

Want betekent deze principiële stellingname voor doopsgezinden zoals hij dat Oekraïne niet met wapens mag terugvechten? “Dat kun je niet zeggen, dat kun je van een land dat wordt aangevallen niet vragen”, vindt Stenvers. “Het is een realiteit dat er oorlog is. Maar dat betekent niet dat het verhaal van vrede en geweldloosheid in de Bijbel en van Christus daarmee minder waard is. Oorlog kan er alleen zijn dankzij het feit dat er wapens zijn en legers. Daar begint het.”

Los van dit principe, is het voor de doopsgezinden nu ook: bidden en helpen. De aanstaande president van de doopsgezinden heeft vrijwel dagelijks contact met geloofsgenoten in Oekraïne. In die gesprekken merkt hij hoe belangrijk het voor hen is dat er voor hen wordt gebeden: “Ze weten dat ze worden gedragen, en in het gebed worden opgedragen. Deze situatie is hopeloos, maar we bidden dat ze hoop houden.”

In de dienst woensdag haalde PKN-scriba De Reuver daarvoor een Russisch spreekwoord aan: hoop sterft als laatste.

Lees ook:

Kerken roepen op tot staakt-het-vuren

De overgrote meerderheid van de Nederlandse kerken, verenigd in de Raad van Kerken, roept Rusland op onmiddellijk te stoppen met de oorlog en de militairen terug te trekken uit Oekraïne.

Hoofd van de Russisch-orthodoxe kerk houdt extremistische preek: Gay prides zijn de reden voor deze oorlog

Patriarch Kirill van de Russisch-orthodoxe kerk heeft zondag gepreekt over de oorlog in Oekraïne. Het gaat in dit conflict om meer dan politiek, zei hij: de redding van de mensheid staat op het spel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden