Jean Vanier. Zijn nadruk op de ‘softe’ kant van het evangelie was een inspiratie voor vele katholieken en anderen.Beeld AP

Theologisch ElftalDubbelleven

Bezoedelde Jean Vanier door misbruik te plegen ook zijn eigen werk?

De katholieke filosoof Jean Vanier maakte zich schuldig aan ernstig seksueel misbruik. Was het verkeerd zo onder de indruk van zijn charisma te raken?

Het hele leven van de Canadees Jean Vanier stond in het teken van een verzet tegen spirituele krachtpatserij en kerkelijk triomfalisme. Zijn nadruk op de ‘softe’ kant van het evangelie, op Gods radicale keuze voor de zwakke, was een inspiratie voor vele katholieken en anderen. In zijn Ark-gemeenschappen woonden verstandelijk ­beperkten samen met ‘normale’ mensen, ze boden een radicale herinterpretatie van het oude kloosterideaal. Hier in Nederland zijn ze vooral bekend door het werk van Henri Nouwen. Zelfs de paus was onder de indruk van zijn levensgetuigenis, en belde Vanier vorig jaar nog op diens sterfbed.

De schok was afgelopen week dan ook groot, toen de Ark-gemeenschappen een rapport openbaar maakten, waarin onomstotelijk werd vastgesteld dat Vanier langdurig ernstig seksueel misbruik had gepleegd bij meerdere vrouwen die aan zijn pastorale zorg ­waren toevertrouwd.

Hoe kan het dat iemand die zo doordrongen is van de betekenis van het evangelie, tegelijkertijd zo’n dubbel­leven leidde? Hebben zijn aanhangers er verkeerd aan gedaan, zo onder de ­indruk te raken van het charisma van Vanier? En is nu met terugwerkende kracht al zijn werk bezoedeld geraakt?

Vandaag debuteert in het theologisch elftal Jos Moons. Hij is jezuïet, werkt als docent en studentenpastor aan de KU Leuven en is onderzoeker aan de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg. Moons wil toch eerst een opmerking vooraf maken: “Iedereen die onder de indruk is geweest van Vanier, is nu een beetje in de war, en het is ook wel begrijpelijk dat deze vragen dan opgeroepen worden. Maar laten we de vrouwen niet vergeten die door hem misbruikt zijn. Eigenlijk zouden we hun eerst aandacht moeten geven, en niet onze eigen veel oppervlakkiger schok.

“Het wordt voor zijn aanhangers nu de kunst om onderscheid te maken tussen het goede dat hij heeft betekend en de slechte dingen die hij heeft misdaan”, zegt Moons. “Het is nu verleidelijk om hem helemaal af te schrijven, maar hij heeft ook veel goeds gedaan. En dat is natuurlijk het lastige aan deze situatie. Ik moet daarbij denken aan wat in de theologie van een charisma wordt gezegd: het is een gave van God áán een persoon, maar het is vóór anderen. In dit verband kunnen we constateren dat het charisma voor anderen nog steeds bestaat, maar dat ‘aan een persoon’ moet er nu een beetje vanaf. Met andere woorden, we moeten afstand van Vanier zelf nemen, maar de aandacht voor kwetsbaarheid, voor broederschap, enzovoorts moeten we blijven behouden.”

Samuel Lee, Theoloog des Vaderlands en directeur en docent van Center for Theology of Migration aan de Vrije Universiteit, kent de teleurstelling in religieuze leiders maar al te goed. “Dit patroon zie je overal in de religieuze wereld, en trouwens ook daarbuiten”, zegt hij. “Mensen worden verliefd op wat iemand voor moois vertelt, waar hij of zij voor staat. En langzamerhand verandert zo iemand dan in een bekendheid, als het ware een idool, waarbij zijn of haar menselijke gebreken steeds meer naar de achtergrond verdwijnen.

“Dat is niet goed, want mensen hebben altijd ook hun duistere kanten, die we niet kennen. We moeten bedenken dat die eerste verliefdheid niet gericht was op de persoon zelf, maar op wat hij zei en deed. En nu is het natuurlijk verschrikkelijk wat er met deze vrouwen is gebeurd. Dus ik zou haast ter bemoediging willen zeggen aan iedereen die nu teleurgesteld in hem is: bedenk dat jullie in eerste instantie niet verliefd waren op de persoon Jean Vanier, maar op waar hij voor stond, voordat deze schandalen bekend werden. ”

Moons: “Het protestantse idee van simul justus et peccator helpt mij hierin: we zijn gerechtvaardigd, maar ondertussen nog steeds zondaar. Het zou misschien wel goed zijn om meer te ­beseffen dat onze voorbeelden, onze leiders of heiligen, net zo goed zondaars zijn. Al wil ik er wel voor waken niet alleen over zonde te praten in dit verband. Niet dat hier geen sprake is van zonde, maar allereerst heeft Vanier toch ernstige misdaden gepleegd. De taal van zonde roept al gauw de taal van vergeving op, maar dat is in dit ­verband niet behulpzaam: misdaden vallen gewoon onder het strafrecht.

“Overigens is de valkuil voor charismatische leiders echt enorm. Ik geef zelf geestelijke begeleiding, en daar merk ik het al. Door je functie kom je in een positie waarin je wordt bewonderd, en het gezag dat daarin meekomt, heeft iets verleidelijks. Ik kan me voorstellen dat Vanier zich heeft laten betoveren door zijn eigen kracht en macht, door de bewondering die hem steeds ten deel viel. In die zin draait seksueel misbruik eigenlijk niet om lust, maar om macht.”

Lee: “Bedenk ook dat het nooit alleen de charismatische leider is die ontspoort. Er gaat ook iets mis in de samenleving eromheen. Waar vuur is, is altijd ook rook geweest. De groep eromheen plaatst hem of haar op een voetstuk, mensen worden blind voor de fouten van de leider, vergeten om kritisch te blijven, en uiteindelijk worden alle alarmsignalen genegeerd. En dan ontspoort het.

“Dat pleit de persoon zelf niet vrij natuurlijk, maar ik zou willen zeggen: blijf nuchter. Blijf altijd alert, blijf altijd op je hoede. En onderschat niet wat het met mensen doet, als je ze op een voetstuk plaatst.”

Moons: “In de kerk en in de samenleving hebben we blijkbaar vaak de behoefte om anderen op een voetstuk te plaatsen. Mensen zoeken sterke leiders, of het nu Poetin is of paus Franciscus. Vanier was ook zo iemand, en wij koesterden ons in zijn schaduw. Maar als theoloog zeg ik dan: koester je in de schaduw van God en niet in die van een mens.”

Lees ook:

Canadese filosoof Jean Vanier is postuum beschuldigd van misbruik

Jean Vanier zou zes vrouwen seksueel hebben misbruikt en wangedrag van een priester in de doofpot hebben willen stoppen. Dat blijkt uit een intern rapport van zijn eigen gemeenschap.

Jean Vanier (1928-2019) leerde ons anders kijken naar mensen met een beperking

De Canadese filosoof Jean Vanier is vandaag op 90-jarige leeftijd in Parijs overleden. Hij werd algemeen beschouwd als een van de kopstukken van het moderne christendom.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden