null

EssayArnon Grunberg

Beschaam de ander zo min mogelijk

Beeld Werry Crone

Schaamte is niet alleen negatief, schrijft Arnon Grunberg. Maar het beschamen van anderen beschouwt hij als een van de gruwelijkste én meest alledaagse wandaden.

Twee docenten van de School voor Politie­leiderschap vroegen mij in het kader van een programma over moreel leiderschap een tekst te schrijven over trots en schaamte. Hun programma ging over ‘drijfveren en ­obstakels’ binnen de politie.

Een van de agenten die al decennia voor de politie werkte zei dat hij een haat-liefdeverhouding had met de organisatie. Hij besefte uiteraard de noodzaak van de politie, maar hij was er ook van doordrongen hoe gemakkelijk de uitvoerende macht van de staat burgers onrecht aan kan doen. Ik besloot gehoor te geven aan dit verzoek, omdat ik meen dat correctie op macht begint met schaamte over die macht. Zeker, met Nietzsche denk ik dat wij altijd streven naar macht, maar zodra de consequenties daarvan ons duidelijk worden begint het onbehagen.

Schaamte is een reactie op een vermeende of echte tekortkoming, van jezelf of van mensen met wie je geassocieerd dreigt te worden. Menig kind heeft zich wel­eens voor zijn ouders geschaamd. Een ingrijpende ervaring omdat het de vanzelfsprekend geachte loyaliteit op de proef stelt. De schaamte voor de ouders leert het kind hoe ingewikkeld liefde kan zijn, dat loyaliteiten vrijwel altijd een compromis zijn en dat het verraad niet alleen van buiten komt.

Het is zelden het grote morele falen dat voor de meest intense schaamte zorgt. Een moordenaar kan zijn moorden goedpraten en zich toch ongelooflijk schamen omdat hij zijn hond weleens heeft geslagen.

Vermoedelijk is het een kwestie van overleven om zoveel begrip te hebben voor je eigen grote wandaden dat je die goedpraat. Je probeert met jezelf verder te leven­­.

Kleren en schoenen die ik van mijn ouders moest dragen

De afwijking van een norm is de bron van de schaamte, die afwijking kan een ingebeelde zijn. De vurigste schaamte die ik als kind voelde was voor kleren en schoenen die ik van mijn ouders moest dragen. De norm is dus een esthetische of een morele of een combinatie van die twee.

Het ligt voor de hand om te stellen dat je zo moet ­leven dat je je niet voor jezelf hoeft te schamen. Socrates suggereert dat, je moet zo leven dat je met jezelf kunt ­leven. Maar als gezegd, de afwijking kan ingebeeld zijn, en is het mogelijk zonder tekortkomingen te leven? Daarnaast: hoelang mag schaamte duren?

null Beeld
Beeld

Het schrijven en praten over schaamte is doorgaans overwonnen schaamte. Oftewel: de afbeelding van de schaamte is een overwinning erop. Al kan dit ook tot onaangenaam exhibitionisme leiden.

De schaamte kent nog een andere kant, de behoefte anderen te beschamen, uit wraak, bij wijze van straf, of gewoon uit sadisme. Dikwijls is moraal het excuus voor het beschamen van anderen.

Mijn vader gaf geregeld kleingeld aan bedelaars. Een keer sprak een mevrouw hem aan nadat hij dat had gedaan. “Die man koopt daar drank van”, zei ze. “Dat is mijn zaak niet”, antwoordde mijn vader afgemeten.

Veel is onze zaak niet. Waaruit volgt: beschaam de ander zo min mogelijk.

De onnadenkendheid waarmee je mensen pijn doet

Schaamte is wat mij betreft onvermijdelijk en zeker niet alleen negatief, maar het beschamen van anderen – ook al zal ik dat zelf bewust en onbewust weleens hebben gedaan – beschouw ik als een van de gruwelijkste en tegelijkertijd meest alledaagse wandaden.

De bron van diepe schaamte kan een futiliteit lijken. Jaren geleden hadden mijn petekind en zijn moeder een gehaktbrood voor mij gemaakt, ze waren er de hele dag mee bezig geweest. Ze waren er trots op. Mijn petekind was nog jong, een echt kind. Ik had er geen zin in, gehaktbrood smaakt me niet, en vroeg of ze iets anders voor me konden maken. De teleurstelling stond op hun gezichten, vooral op die van het kind.

Ze hebben het er nog weleens over, altijd grappend, maar het geeft aan dat de gebeurtenis ook op hen diepe indruk heeft gemaakt. Voor mij is dat gehaktbrood een symbool van schaamte geworden, van de onnadenkendheid waarmee je mensen pijn doet, gemakzucht. De schaamte over deze specifieke gebeurtenis is in de loop der tijd alleen maar groter geworden.

Tijdens een bijeenkomst in De Balie, een jaar of vijftien geleden, vroeg schrijver en journalist Anil Ramdas mij waarom ik elke ochtend opstond. Hij vroeg het nogal agressief en het was duidelijk dat hij vond dat ik mijn idealen op tafel moest leggen of erkennen dat ik die niet had.

Ik sta niet op om anderen niet te beschamen, dat is me te makkelijk. Als ik al weet waarom ik elke dag opsta, naast gewenning, dan uit nieuwsgierigheid. Ik verlang er niet naar een heilige te zijn, daarvoor ken ik mezelf te goed, het gaat denk ik ook slecht samen met mijn beroep.

Nieuwsgierigheid naar de ander kan uiteraard allerlei vormen aannemen, maar volgens mij staat het beschamen van de ander haaks op die nieuwsgierigheid, al begrijp ik ook dat de beul nieuwsgierig kan zijn naar zijn slachtoffer om hem beter te kunnen martelen.

Soms moet je gehaktbrood eten

Open nieuwsgierigheid is speelse nieuwsgierigheid vaak moet je spelen. Soms moet je daarom gehaktbrood eten, ook al is dat het laatste waar je zin in hebt.

De fanaticus gelooft blind. De speler stort zich als het goed is met hart en ziel in het spel, maar altijd met het voorbehoud dat bij het woord ‘spel’ hoort.

Er bestaat geen wondermiddel tegen eigen falen, tegen­­ de misstap, al meent menige religie en seculiere ideologie dat wondermiddel wel te hebben gevonden, maar juist het spel kan eigen falen en andermans falen draaglijker maken.

Wat is vergeeflijk en wat niet? Wat betekent boete doen? Dat zijn zeker geen puur religieuze vragen.

Net zomin is het uitdragen van een schuldgevoel een deugd. Het eigen falen, en de schaamte die daarmee gepaard gaat, zal altijd verzengender lijken dan de felste zon. Uiteindelijk is iedereen zijn eigen hel, maar ook, in het gunstigste geval, de ontsnappingsroute.

Arnon Grunberg (1971) is romancier, essayist, toneelschrijver en columnist­­.

Reacties (max. 150 woorden) zijn welkom via tijdgeestreacties@trouw.nl. Graag naam en woonplaats vermelden.

Lees ook:

Waarom heb ik zoveel last van plaatsvervangende schaamte?

Plaatsvervangende schaamte een nutteloze emotie? Je hebt er meer aan dan je denkt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden