Beeld Trouw

ColumnStijn Fens

Benedictus XVI en het behoud van het oude

In de week van wat sommigen met de nodige gretigheid ‘emeritusgate’ noemen – het gedoe rond dat celibaatboek waarvan emeritus paus Benedictus XVI medeauteur zou zijn – kijk ik naar een documentaire van een Duits televisiestation over de band van Benedictus met zijn vaderland Beieren. De makers mochten zelfs op bezoek bij de nu bijna 93-jarige die, samen met onder meer zijn privésecretaris, in een van alle gemakken voorzien klooster in de Vaticaanse tuinen woont.

Mocht u zelf naar de documentaire willen kijken, lees dan nu niet verder. Hier volgt een spoiler: je ziet niet iemand met de uitstraling van een tegenpaus die bezig is met een opstand tegen paus Franciscus, de huidige bisschop van Rome. Integendeel.

Benedictus is een breekbare oude man, die moeite heeft met praten en van wie de ogen af en toe dichtvallen. Een man met heimwee naar zijn vaderland. Hij woont al veertig jaar in Rome, maar zijn hart slaat nog altijd Beiers. Toen een meisje hem ooit vroeg hoe de hemel er uitzag, verwees hij niet voor niets naar Beieren.

Hij krijgt nog wel eens bezoek uit zijn vaderland, tot voor een aantal jaren zelfs van grote groepen streekgenoten. Dat zie je ook in de documentaire. Mannen in klederdracht die gezellige Beierse hoempapa-muziek voor hem ten gehore brengen en zich overgeven aan traditionele dansjes. Het moet voor Benedictus het gemis alleen maar groter maken.

De tragiek van Benedictus is dat hij niet meer kan terugkeren naar de streek die hem gevormd heeft en waar geloven ooit voor bijna iedereen even vanzelfsprekend was als ademen. Naar de tijd waarin er over zoiets als het celibaat niet openlijk werd gediscussieerd en de identiteit van de priester nog voor eeuwig vast leek te liggen.

Dat vasthouden aan het oude en vertrouwde kwam ik ook tegen in een mooi essay van theoloog Erik Borgman in het Katholiek Nieuwsblad, naar aanleiding van een onderzoek dat dit weekblad deed naar de gevolgen van kerkkrimp en kerksluiting. Wat Borgman meteen opviel, was hoezeer het daarbij steeds gaat over de toekomst van, of liever gezegd het vastklampen aan, het oude en vertrouwde kerkgebouw. “Maar hoewel katholiek geloof een ruimte nodig heeft en daarmee een gebouw, valt het niet samen met dit gebouw. Als alle aandacht uitgaat naar het gebouw, is het geloof klaarblijkelijk op de achtergrond geraakt.”

Wat niet meer gaat, probeert men zo lang mogelijk voort te zetten

Kerksluiting leidt volgens Borgman niet tot nieuw elan van de kerk, niet tot verrassende initiatieven van gelovigen en niet tot frisse ideeën bij bestuurders over wat er zou moeten en kunnen gebeuren. “De inzet is behoud, of het nu gaat om behoud van een klassieke liturgie of het behoud van de vormen die zich in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw als vernieuwend ontwikkelden. Wat niet meer gaat, probeert men in afgeslankte vorm toch nog zo lang mogelijk voort te zetten: minder frequent, goedkoper, met minder mensen.”

Behoudzucht is een begrijpelijke menselijke eigenschap – we denken dat het ons helpt te overleven – maar soms leidt het juist tot stagnatie of zelfs verval. Precies dat wat je wilt voorkomen. Je blijft trouw aan het ideaal dat ooit voor iedereen om je heen de norm leek. Dat wat jou nog altijd gelukkig maakt en veiligheid biedt. Of het nou een kerkgebouw betreft dat met sluiting wordt bedreigd of, in het geval van de emeritus paus, het traditionele geloof van zijn ouders en de priester die daarbij hoort.

Als het goed is, is Benedictus XVI vanochtend weer wakker geworden in dat klooster in de tuinen van Vaticaanstad. Aan het ontbijt zal hij misschien aan zijn secretaris hebben gevraagd: is er nog nieuws? Ik hoop dat de secretaris niets gezegd heeft over wat er op de sociale media de afgelopen dagen over Benedictus is gezegd met betrekking tot dat vermaledijde celibaatboek. Dingen als ‘ tegenpaus’ of ‘emeritusgate’. Dat hij de wereld zoals die buiten de muren van dat klooster is, verborgen houdt voor de emeritus paus. En dat volhoudt totdat Benedictus voorgoed zijn ogen zal sluiten.

Pas dan wandelt Benedictus weer door de eindeloos groene dalen van Beieren en geniet hij van de besneeuwde bergtoppen. In de verte klinkt hoempapa-muziek.

De heimwee voor altijd verdwenen.

Trouw-redacteur Stijn Fens volgt de katholieke kerk al decennia op de voet en schrijft columns over het geloof en zijn persoonlijk leven. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden