InterviewDenkers van de Lage Landen

Belle van Zuylen streed al vroeg voor vrouwenrechten en dacht ook aan dieren

Belle van Zuylen Beeld Gemma Pauwels
Belle van ZuylenBeeld Gemma Pauwels

Wat hebben de Lage Landen aan wijsgeren voortgebracht? Een gesprek met filosoof Erno Eskens, die een overzichtswerk maakt van deze denkers. Vandaag deel zes: over filosofe Belle van Zuylen.

Lodewijk Dros

Aan het einde van de 18de eeuw raakte de wereld in de ban van de revoluties in de Verenigde Staten en Frankrijk. Hoe valt dat revolutionaire elan te snappen, dat later ook Nederland zou bereiken? In 1776 maakten de Verenigde Staten zich los van Engeland. Een filosoof die het later tot president zou brengen, Thomas Jefferson, stelde daarvoor een klinkend document op, de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring.

Voor die beroemde tekst liet hij zich inspireren door Nederlandse denkers, vertelt filosoof Erno Eskens. Hij verzamelt de denkers die de Lage Landen hebben voortgebracht in een boek. “Veel zinnen uit de Onafhankelijkheidsverklaring komen bekend voor”, zegt Eskens. “In de teksten over de scheiding van kerk en staat hoor je de 16de-eeuwse Nederlandse denker Coornhert terug, het Amerikaanse vrijheidsideaal leunt onder anderen op Spinoza, en het idee van onvervreemdbare rechten was door Hugo de Groot op de kaart gezet. Misschien hoor je zelfs wel iets van het verlangen van Franciscus van den Enden, de 17de-eeuwse Vlaamse filosoof, naar ‘evengelijkheid’ resoneren in die prachtige slogan: ‘We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal’.”

Al snel sloeg de revolutie in de Nieuwe Wereld over naar de Oude Wereld, vertelt Eskens. “Nederlandse patriotten slaagden er eind 18de eeuw in de erfstadhouder het veld te laten ruimen, maar door ingrijpen van de Pruisen werd de oude orde van orangisten hersteld. In Frankrijk zette de ommekeer wel door. Met, zegt Eskens, de Franse denker Rousseau als grootste aanjager. “Dat was hij ook in de VS geweest, met zijn achterdocht tegen de staat.”

In de Parijse Notre-Dame klopte het hart van de rede, dat werd het podium van debat. Voor gebed was geen plaats meer. “Hier werd de eredienst van de rede gevierd. Wie daaraan niet meedeed of anderszins verdacht was, werd preventief geruimd. De afgezette koning Lodewijk XVI en zijn vrouw Marie Antoinette stierven onder de guillotine, net als duizenden te licht bevonden revolutionairen.”

Berichten over dat geweld bereikten de Lage Landen. Hoe werd daar gereageerd?

“De revolutie, die kon Isabella van Tuyll van Serooskerken (1740-1805) wel waarderen. U kent haar als de schrijfster Belle van Zuylen. Ze was ook wiskundige, filosofe en componiste. Van Zuylen aarzelde wel, ze schreef: ‘Vrijheid – Ach, wat een woord! Niemand kan uitleggen wat het eigenlijk inhoudt. Het is een bezoedelde vlag, maar zodra hij zich ontvouwt, volgt iedereen hem op weg naar alle deugden, alle misdaden en de dood.’

“Ze verzette zich tegen vrouwenonderdrukking en weigerde om zich de mond te laten snoeren. Ze had ‘geen talent voor ondergeschiktheid’. Dat mannen in het maatschappelijk leven beter presteerden, vond ze geen reden om vrouwen achter te stellen. ‘Alle vermogens zijn bij man en vrouw oorspronkelijk dezelfde, en als het verstandelijke vermogen bij mannen meer geperfectioneerd is, dan komt dat door studie en uitsluitend en alleen door studie.’

“Tot haar verbazing greep niemand de revolutie aan om vrouwenrechten beter te regelen. Ze was een van de eersten die daarbij nadacht over de samenhang van revolutie, vrouwenstrijd en opkomen voor dierenrechten. Dat deed ze in een bijzonder fraaie brief aan een lid van de Franse Assemblée Nationale. Het gaat over een denkbeeldige paardenopstand in Parijs. De paarden hebben een verklaring opgesteld over ieders rechten, een boodschap die ook op het platteland wordt verspreid. Daar breken spontaan paardenstakingen uit. ‘Dit plotselinge steigeren van het grauw der paarden heeft de dames bij ons aan het denken gezet; zij zien niet in waarom nog geen enkele verklaring hun gelijkheid met ons heeft uitgesproken. Want alle menselijke wezens worden als gelijke geboren.’”

Van Zuylen wilde dat het kiesrecht ook voor vrouwen zou gelden, maar las dat niet terug in de net opgestelde Verklaring van de Rechten van de Mens en Burger uit 1789. In haar brief voert ze dan een denkbeeldige filosoof op die zich afvraagt of het recht zich ook dient uit te strekken tot andere levende wezens: ‘Maar niet alleen op de vrouwen heeft deze opstand van de paardengemeente indruk gemaakt. Een filosoof meende plotseling in te zien dat alle met gevoel begaafde schepselen als gelijken worden geboren met betrekking tot het recht om te leven en om gevrijwaard te worden voor onderdrukking, lijden, vernedering en opeting, en hij is dientengevolge op het platteland gaan wonen met de bedoeling zich te voeden met plantaardige gewassen en het eens worden met de koeien voor wat melk, boter en kaas, en met de kippen over wat eieren. Waar hij zich enigszins zorgen over maakt is dat hij kan gaan wandelen zonder dat hij tal van gelijken dreigt te verpletteren; maar aangezien hij daar niets aan kan doen, vleit hij zich met de gedachte dat hij zich daarover niet bezwaard hoeft te voelen.’

De presentatie van de onafhankelijkheidsverklaring in 1776, op een schilderij van John Trumbull.  Beeld
De presentatie van de onafhankelijkheidsverklaring in 1776, op een schilderij van John Trumbull.

U bent zelf een dierenactivist. Dan moet die verzonnen filosoof die rechten aan alle wezens toekent, u wel aanspreken.

“Een vegan wijsgeer, daar herken ik mezelf wel in”, grinnikt Eskens. “De strijd voor dierenrechten en vrouwenrechten tegen slavernij hangen natuurlijk samen: het is verzet tegen onderdrukking en uitbuiting, dat voortkomt uit het verlangen om gehoord te worden.”

In die strijd wordt vooruitgang geboekt, zegt Eskens. “Maar wel met horten en stoten. Jefferson liet zich nog kopjes thee brengen door een tot slaafgemaakte vrouw, terwijl hij ‘All men are created equal’ schreef. Belle van Zuylen bezat aandelen in de VOC en WIC, in Surinaamse plantages met slaven. Of ze zich bewust was van haar eigen rol in onderdrukking en vernedering weet ik niet.”

Wel zitten er door de aandacht voor het koloniale verleden barstjes in haar imago. Trouw-columniste Nelleke Noordervliet vroeg zich af of Van Zuylen nog wel ‘onze protofeministische heldin’ kan zijn. “Niemand is perfect”, zegt Eskens. “De eerste stap op weg naar een betere wereld is het verwoorden van het ideaal. Dat is wat Belle van Zuylen heeft gedaan. Daarom vind ik haar toch wel een held. Ze wijst de weg, helaas zonder die zelf te gaan.”

Niet alleen vrouwen bepleitten gelijke rechten, ook Gerrit Paape, de bekendste patriot van Nederland, deed dat, zegt Eskens. “Hij schreef: ‘Men bromt en bazuint van de Rechten van de Mens, maar zijn vrouwen dan geen mensen? Waarom het aangeboren verstand gesmoord in de keukengeurtjes? Of kent men hen geen rechten toe omdat ze er geen aanspraak op maken?’”

Paape had ook gevoel voor andere mensenrechten, aldus Eskens. “Volgens hem haatten de ‘Bataven’, de Nederlanders, dwang en wilden zij ‘geen overheersers, geen slaven’. “

Revolutie of niet, die haat tegen dwang zat niet diep. Nederland had zijn slaven en hield ze nog heel lang.

“In de overzeese gebiedsdelen, ja. De Antillen kwamen onder Frans regime, het verhaal van een geslaagde slavenopstand op het Franse Haïti deed de ronde. Dat inspireerde de tot slaafgemaakte Tula op Curaçao. ‘Wij zijn al te zeer mishandeld, wij zoeken niemand kwaad te doen, maar zoeken onze vrijheid, fransche negers hebben hunnen vrijheid bekoomen, Holland is ingenomen door de franschen, vervolgens moeten wij ook hier vrij zijn.”

Over zijn witte eigenaars zei hij: ‘Zij hebben ons erg slecht behandeld. Wij willen niemand kwaad doen, maar wij willen vrijheid. Is niet iedereen op aarde een afstammeling van Adam en Eva. Deed ik er fout aan om 22 broeders uit de gevangenis te bevrijden, waar ze ten onrechte in zaten? Ai, vader, zelfs een dier krijgt een betere behandeling.’”

Eskens: “De overheid sloeg Tula’s opstand in 1795 gruwelijk neer. Tula werd gearresteerd, zijn gebeente gebroken en zijn gezicht verbrand. Pas daarna wordt hij gedood. Hij stierf voor zijn ideeën. Daarom vind ik hem ook echt een filosoof. Boeken schreef hij niet, maar hij belichaamde wel een nieuwe theorie van rechtvaardigheid. Nog in 2006 werd op Curaçao een standbeeld opgericht voor de plantagehouder. Laten we dan in Nederland een beeld voor Tula oprichten. Hij hoort wat mij betreft recht tegenover Willem van Oranje te staan, op het Plein in Den Haag.”

“De Nederlandse filosoof en parlementariër Bernard Nieuhoff zei het in 1796 al mooi. ‘Wie is zo slecht, zo ontaard en verbijsterd, dat hij miskent dat de zwarte Afrikaan een mens is; een natuurgenoot, een wezen dat tot rede in staat is en dat door de Godheid met perfectibiliteit is uitgerust’.”

Laten we de revolutionaire balans even opmaken, zo rond 1800. Die is niet gunstig: de slavernij blijft gehandhaafd en vrouwen hebben het nakijken.

“Nee, deze verlichte denkers geven niet de toon aan. En aan dierenrechten denkt al helemaal niemand meer.”

Lees ook:

Denken op de dijken

Erno Eskens is niet de eerste die een overzicht presenteert van Nederlandse filosofen. In 2020 ging Ronald van Raak - ex-SP-politicus - hem voor, met ‘Denken op de dijken’. Grootse ideeën passen niet bij de polder, schreef Van Raak in zijn boek dat deze krant typeerde als ‘een fijne, lichte introductie in de Nederlandse filosofie voor wie er nog niets vanaf weet’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden