Recensie

Begrijpelijke argumenten voor transcendentale kennis

Contra Kant. Herwonnen ruimte voor transcendentie
Emanuel Rutten
KokBoekencentrum Uitgevers,
176 blz., € 17,99

★★★☆☆

De schrijver

Emanuel Rutten (1973) studeerde wiskunde en filosofie. Toen hij wijsbegeerte studeerde, werd hij christen via de lectuur van Augustinus en de Bijbel. Een paar jaar geleden pakte Rutten uit met een nieuw godsbewijs, het zogenoemde ‘modaal-epistemisch Godsargument’ (‘En dus bestaat God’, 2015). Rutten verdiept zich in kennisleer, metafysica, esthetica en retorica. Ook doet hij onderzoek naar de redelijkheid van wereldbeelden. Hij publiceerde ‘Het retorische weten’ (2018) en ‘Overdenkingen’ (2017).

De aanleiding

Ruim tweehonderd jaar geleden ontwikkelde de filosoof Kant een kennisleer op grond waarvan kennis over het transcendente onmogelijk is. Enkel wat in de zintuiglijke aanschouwing opduikt, zou kenbaar zijn. Kants kennisleer heeft de Westerse filosofie en wetenschap diepgaand beïnvloed: ze heeft fundamenten gelegd voor het nu alom geldende positivistische wereldbeeld. Rutten wil aantonen dat Kant fout zat in de idee dat de mens niets kan weten over dingen die niet in de zintuiglijke ervaring gegeven zijn. Daarom construeert Rutten een alternatieve kennisleer die kennis over het transcendente weer mogelijk maakt.

De kennisleer van Kant

Ruttens grote verwijt aan Kant is dat hij kennis afhankelijk maakt van het zintuiglijke. Tegenover die kennisleer, die hij ‘empirisch positivistisch’ noemt, wil Rutten een alternatieve kennisleer ontwikkelen: enerzijds in lijn met Kant, anderzijds tegen Kant in.

Wat Rutten van Kant overneemt, is het onderscheid tussen ‘de wereld als verschijning’ (fenomenale wereld) en de wereld zoals die op zich zou zijn (noumenale wereld). Rutten aanvaardt dat hoe de wereld op zich is door ons niet gekend kan worden. Maar tegelijk wijkt hij af van Kant. Voor zijn alternatieve kennisleer doet hij een beroep op Heideggers wereldbegrip, waarin de wereld wordt geïnterpreteerd vanuit de subjectiviteit: de wereld is altijd ‘de wereld voor ons’. Ook een door ons niet te kennen wereld op zich moet vanuit die ‘wereld voor ons’ worden bevestigd . In het ‘voor ons zijn van de wereld’ zijn verschillende kennisniveaus. Daar wordt Rutten resoluut: zintuiglijke kennis is één kennisniveau, maar er bestaat ook zoiets als bovenzinnelijke kennis, de redelijke kennis. Die verliest zich niet, zoals bij Kant, in tegenspraken, maar heeft haar eigen mogelijkheden. Op het niveau van het ‘in de wereld zijn’ is er geen privilege van het zintuiglijke tegenover andere vormen van kennis. Binnen de leefwereld zijn verschillende attitudes mogelijk, niet enkel de zintuiglijke, maar ook de redelijkheid. Vanuit de ervaring dat je manier van kijken je kijk bepaalt.

Het alternatief

Ruttens eigenlijke kennisleer is gebaseerd op het onderscheid tussen twee soorten oordelen. Enerzijds zijn er ‘beslissend gerechtvaardigde oordelen’. Een oordeel P is volgens Rutten beslissend gerechtvaardigd, als wij ons als mens onmogelijk kunnen voorstellen dat P niet het geval is. Dergelijke oordelen kun je dus niet ontkennen zonder je eigen menselijkheid te ontkennen. Anderzijds zijn er ‘niet-beslissend gerechtvaardigde oordelen’. Voorbeelden zijn alle singuliere waarnemingsuitspraken zoals ‘deze trui is rood’.

Rutten kent aan transcendente oordelen hetzelfde statuut toe als aan andere oordelen. Hij laat Kants drie antinomieën over de kosmos de revue passeren, en presenteert telkens de these ervan als beslissend gerechtvaardigd. De eerste these is dat ‘de wereld een begin heeft in de tijd’. De tweede these luidt dat ‘elk voorwerp uit enkelvoudige niet nader te ontleden bestanddelen moet bestaan’. En de derde these zegt ‘dat er vrijheid moet bestaan als oorzaak van bepaalde gebeurtenissen’. Zo wil Rutten het transcendente opnieuw een plaats geven in de kennisleer.

Redenen om dit boek niet te lezen

De argumenten op basis van de alternatieve kennisleer komen vernuftig over, maar zijn evenmin overtuigend als de klassieke godsbewijzen dat gewoonlijk zijn. De poging om het transcendente te redden is dan ook ietwat doorzichtig: Rutten is zelf christen en het lijkt wel of hij, net als in de (neo-)scholastieke traditie, koste wat het kost zijn wereldbeeld een rationele basis zoekt te geven.

Redenen om dit boek wel te lezen

Rutten formuleert zijn argumenten netjes en begrijpelijk. Daardoor wordt zijn boek relatief toegankelijk, ondanks de lastige thematiek.

Lees ook: 

De argumenten van Kant falen, zegt filosoof Emanuel Rutten

Emanuel Rutten komt met een nieuwe definitie van kennis, door radicaler te denken dan de beroemde filosoof Kant. Morele oordelen en uitspraken over het bestaan van God zijn volgens hem kennis, geen geloof.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden