BladenNico de Fijter

Auschwitz als heilige plek?

Dit kun je gerust een spannende vraag noemen: kent u iemand die in de hel terechtkomt? De Utrechtse predikant Hans Koops vertelt in PUP (Platform Utrechtse Protestanten) een anekdote waarin de vraag voorbijkomt: “Een van mijn hoogleraren vertelde eens dat hij na afloop van een lezing de vraag kreeg: ‘Professor, gelooft u eigenlijk wel in de hel?’ Hij besloot de vraag te beantwoorden met een tegenvraag: ‘Kent u iemand die er terechtkomt?’ De vragensteller reageerde ietwat geschrokken maar bevestigend: ‘Ja, die ken ik’. Waarna de hoogleraar antwoordde: ‘Mijnheer, wat doet u hier dan nog!’”

Koops is een van de zes Utrechtse predikanten die in het blad bevraagd wordt op de hel. Wat is dat eigenlijk? Uit de antwoorden blijkt dat op die vraag niet één antwoord bestaat. “Waar mensen zichzelf durven zijn is vrede”, zegt predikant Mariska van Beusichem. “Gods hemel licht in hen op. Maar overal waar mensen zich vastklampen aan hebben en houden, aan prestaties en eer, breekt op een dag de hel los.” Predikant Dirk Neven: “De hel is in mijn spiritualiteit de ultieme verbindingsloosheid. Als mensen helemaal in zichzelf zijn opgesloten en alleen voor zichzelf leven, is er geen ruimte meer voor een spoor van verbinding, van relatie.” En Willem Roskam: “De hel als het oord van angst, vervreemding en tweedracht lijkt me uitermate reëel. We zijn mensen na Auschwitz en er gaat nog altijd geen dag voorbij dat we niet met het kwaad te maken hebben.”

Een plek van herdenking en een diepe emotionele band

Auschwitz als de hel. Dat is een typering die we begrijpen – ook al blijven de gruwelen die daar plaatsvonden uiteindelijk onbevattelijk. Maar in Herademing – tijdschrift voor spiritualiteit en mystiek – wordt een geheel ander licht op het vernietigingskamp geworpen. Auschwitz, de concentratiekampen, betoogt Bettine Siertsema in het blad, kunnen we ook zien als heilige ruimtes.

Daar voert ze een reeks argumenten voor aan. Een concentratiekamp kan heilig zijn omdat die plek waar ooit vernietiging plaatsvond, nu een plek van herdenking is, waar betrokkenen een diepe emotionele band mee hebben. Het kan een heilige plek zijn omdat door veel gevangenen geprobeerd is om iets van hun religieuze identiteit in stand te houden, zegt Siertsema. In een paar kampen konden religieuze vieringen worden gehouden. Er werd gebeden, en door te bidden – aldus Siertsema – wordt een individuele heilige ruimte gecreëerd. Er waren gelovigen in de kampen die probeerden zich aan de religieuze voorschriften te houden.

Siertsema roept ‘Amor fati’ in herinnering, waarin Abel Herzberg verhaalt van de Noord-Afrikaanse schoolmeester Labi, die in het kamp weigert soep te eten omdat er paardenvlees in zit, dat onrein is. Hij is ernstig verzwakt en daarom dringen zijn medegevangen er zeer bij hem op aan om toch te eten. Hij blijft weigeren, en als zijn medegevangenen naar het waarom vragen, zegt Labi: ‘Omdat er verschil is tussen rein en onrein’. Siertsema: “Herzberg duidt als ‘de eerste zin uit de menselijke beschaving’, ‘de erkenning dat er iets is, dat mag en iets, dat niet mag’.” En daarin ligt voor Siertsema de overtuiging dat we het concentratiekamp ook als heilige ruimte mogen beschouwen. “Zeker als we het boven al het andere zien als een Mahnmal, zoals de Duitse term zo adequaat luidt. Een monument, een gedenkteken dat ons er blijvend aan herinnert dat er iets is dat mag en iets dat niet mag.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden