Theologisch elftalCoronavaccinatie

Arme landen hebben net zoveel recht op het coronavaccin

In India gaan zorgmedewerkers langs de deur om gegevens te verzamelen voor de eerste coronavaccins. Beeld Reuters
In India gaan zorgmedewerkers langs de deur om gegevens te verzamelen voor de eerste coronavaccins.Beeld Reuters

We staan in Nederland aan de vooravond van een grootschalige vaccinatiecampagne. Er is al veel gediscussieerd over wie er als eerste het coronavaccin zou moeten krijgen en het laatste woord erover is nog niet gezegd. Maar over een rechtvaardige verdeling van het vaccin over de wereld hoor je veel minder.

Aan het begin van de pandemie werd erover gesproken om gezamenlijk met alle landen vaccins in te kopen en eerlijk te verdelen. Nu accepteert iedereen dat de rijke landen toch hun eigen voorraad hebben veiliggesteld. Armere landen grijpen ernaast. In zijn kersttoespraak riep de paus op om internationaal tot een eerlijke verdeling te komen. Hij waarschuwde voor een nog grotere kloof tussen arm en rijk. Zijn wij het internationale perspectief uit het oog verloren?

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University, wijst erop dat het een erg complex probleem is. “In eerste instantie is het natuurlijk eenvoudig: het vaccin zou eerlijk verdeeld moeten worden over de hele wereld. En als je het zo zegt, zullen veel mensen daar ook geen bezwaar tegen hebben. Maar het gebeurt toch niet. Dat heeft allereerst te maken met het feit dat er geen instantie is die het algemeen belang wereldwijd kan behartigen. De Wereldgezondheidsorganisatie WHO is wat dat betreft toch te tandeloos en denkt te technocratisch over gezondheid. Het ­gevolg is dat ieder land zich als een individu gedraagt en enkel opkomt voor het eigenbelang. Dat is uiteindelijk voor iedereen nadelig: het drijft de prijs op en het is voor geen enkel land goed als het virus in andere landen blijft heersen. Maar geen enkel land kan op eigen houtje uit deze dynamiek stappen.

Binnenlands scoren

“Er is nog een ander probleem: onze overheden zijn gericht op binnenlands scoren. Ook in de pers wordt steeds benadrukt hoe goed of slecht de overheid het voor de eigen bevolking doet. Het gaat steeds maar over onze pandemie, en vrijwel niet over die in Azië of Afrika. Er is weinig bewustzijn dat er een ander niveau is dan het nationale. Er is dus gebrek aan internationale coördinatie en aan publiek draagvlak voor een internationaal perspectief.”

Volgens Alain Verheij, theoloog en schrijver, is dat ook ingewikkeld. “Wij zitten nu eenmaal zo in elkaar dat we onze eigen opa of oma belangrijker vinden dan een bejaarde in Bangladesh. De evolutie heeft ons zo ontwikkeld dat wij naaste kunnen zijn van tachtig andere holbewoners, maar niet van zeven miljard mensen. Toch is dat profetische geluid wel nodig.

“Ik moest denken aan Jezus’ gelijkenis van de dagloners. Een man huurt in de ochtend dag­loners om op zijn wijngaard te laten werken. Een paar uur later huurt hij er nog een paar, en weer later nog meer. Die laatste dagloners werken dus veel korter dan de anderen. Maar als ze in de rij staan om betaald te worden, krijgt iedereen hetzelfde deel van de opbrengst. De eerste dagloners vinden dat heel oneerlijk, maar die avond heeft wel iedereen te eten.

Vooraan in de rij staan

“Het lijkt een beetje op hoe wij nu met die vaccins omgaan. Sommige landen zeggen: wij hebben de fabriek gefinancierd, stonden aan de wieg van dit vaccin, betalen meer, dan mogen wij toch ook vooraan in de rij staan? Dat voelt heel eerlijk. Maar net zoals die dagloners volgens Jezus allemaal evenveel recht op eten hadden, hebben alle mensen ook evenveel recht op gezondheid. Wat dat betreft was ik wel blij met de oproep van de paus. Hij erkent in feite dat gezondheid en bescherming tegen ziekte een mensenrecht is. ”

Borgman: “Maar enkel een morele oproep helpt niet. Want ja, we moeten eerlijker verdelen, maar wie kan daarvoor zorgen? Op internationaal niveau wordt het een jungle omdat coördinatie ontbreekt. Maar ook op nationaal niveau wordt er ­eigenlijk nauwelijks gereflecteerd op wat een goede verdeling is en wie dat goede dan kan behartigen. Dat zie je terug in het zwalkend overheidsbeleid. Het ministerie van VWS legt voortdurend de verantwoordelijkheid neer bij de GGD, bij zorgverzekeraars enzovoorts. Het gaat steeds maar over maatregelen die dan een concrete oplossing zijn voor een concreet probleem. Maar je kunt een ­cafébaas die zijn zaak moet sluiten niet zomaar zeggen dat hij dat voor zijn oma moet doen. Zijn oma wordt niet ziek als hij klanten in de zaak heeft. Hij zal zijn motivatie moeten halen uit een breder perspectief, een visie op het algemeen belang. Maar dat perspectief reikt de politiek hem niet aan. Het ontbreekt aan een visie op het algemeen belang, op het ­bonum commune. En, zo kan ik niet anders concluderen, aan het idee dat een visie op dat bonum commune van belang is.”

Verheij: “Jonathan Sacks, de recent overleden opperrabbijn uit Groot-Brittannië, zei: de markt is sterk, de politiek is ook sterk, maar de morele tussenlaag zijn we kwijtgeraakt. Ouderwetse concepten als nabuurschap zijn verdwenen. De vraag is niet alleen wat juridisch correct of economisch interessant is, maar wat moreel juist is. Die vraag zijn we kwijt. En die krijg je niet zomaar terug. Zoals het gezegde luidt: het probleem is niet de vlieg of de spin, maar het web. Als ik hier om de hoek ga vragen wie er vóór is dat een gezonde dertiger het vaccin eerder krijgt dan een bejaarde in een sloppenwijk, zal niemand daar voor zijn. Maar het systeem is dat wereldwijde web van financiële belangen en machtsverhoudingen waar we niet gemakkelijk iets aan kunnen veranderen. Het besef is er te weinig dat we daar iets aan zouden moeten doen. Daarom is het dus de uitdaging om niet op die spin te hakken, maar op het web.

“Laten we zeggen dat deze crisis een kans biedt om dat op de agenda te krijgen. We kunnen binnen twee maanden een virus over de hele wereld verspreiden. Dan moeten we ook verbonden genoeg zijn om samen een rechtvaardige verdeling van het vaccin te vinden.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:

Paus Franciscus in kersttoespraak: deel het vaccin met arme landen

In zijn kersttoespraak heeft paus Franciscus rijkere landen opgeroepen om de coronavaccins te delen met armere landen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden