Voorpublicatie Paulus-biografie

Apostel Paulus was geen vrouwenhater

De apostel Paulus, wiens biografie is geschreven door de Britse theoloog Tom Wright Beeld Rembrandt

Vooraanstaand theoloog Tom Wright schreef een nieuwe biografie over Paulus: een energieke maar ook twijfelende apostel. En had hij nu wel of niet een vrouw?  Een voorpublicatie uit het hoofdstuk over de tien jaar die Paulus in Tarsus doorbracht. Hij heette toen nog Saulus.

Was Paulus verloofd, of zelfs al getrouwd? We weten het niet, en we moeten het ook niet al te gretig invullen. Maar als Paulus over het huwelijk schrijft, zegt hij in 1 Korintiërs 7:7: ‘Ik zou liever zien dat alle mensen waren zoals ik.’ Hij gaat er nog wat verder op in, waarbij hij ervan uitgaat dat iedereen zijn verhaal wel kent, waardoor het voor ons frustrerend onduidelijk blijft: ‘Wat de weduwen en weduwnaars betreft, zeg ik dat het goed voor hen zou zijn alleen te blijven, zoals ik’ (1 Korintiërs 7:8). Waarom zegt hij het zo?

Hij schrijft dit in een tijd waarin ongehuwd zijn bijna een schandaal was. Wie weet wat zo iemand zich op de hals kon halen! In die tijd was de overheersende mening dat het sociaal en moreel gezien niet goed kon aflopen met ongetrouwde volwassenen, zeker niet als het om een vrouw ging. Maar Paulus daagt de dominante cultuur uit, wat we nog veel vaker zullen zien, en verkondigt een nieuwe schepping met andere waarden. Aan de ene kant zegt hij dat seksuele relaties binnen het huwelijk een goede gave van de schepper zijn, waarvan je mag genieten.

Er zijn vier mogelijkheden

Hij spreekt zich daarmee uit tegen het dualisme dat het menselijke lichaam met zijn lusten als slecht ziet. Anderzijds zegt hij dat ongetrouwd zijn, het celibaat, ook een gave van God is die vooruitwijst naar een hele nieuwe wereld waarin voortplanting niet meer noodzakelijk is. En in de tussentijd stelt Paulus zichzelf ten voorbeeld: ‘zoals ik’. Wat bedoelt hij met ‘zoals ik’?

Het is duidelijk dat Paulus ongetrouwd was in de dagen dat hij zijn brieven schreef. De meeste apostelen die in die tijd rondreisden waren getrouwd en hun vrouwen gingen met hen mee, maar Paulus was anders. We hebben daarom vier mogelijkheden. Paulus is nooit getrouwd geweest, ondanks het feit dat van orthodoxe Joden werd verwacht dat ze, vrij jong nog, zouden trouwen. Of hij was getrouwd, mogelijk in die tien jaar in Tarsus, en zijn vrouw is jong gestorven (veel mensen stierven jong in die tijd), waarna hij ervoor heeft gekozen niet te hertrouwen. Of zijn vrouw besloot hem te verlaten, toen ze merkte dat hij het echt meende met zijn gevaarlijke nieuwe leer over een gekruisigde messias (‘In dat geval is de broeder of zuster niet gebonden’, schrijft hij in 1 Korintiërs 7:15).

Of, en dit vind ik zelf het meest waarschijnlijk, hij was al jong verloofd, mogelijk met de dochter van vrienden van de familie. Toen hij terugkwam in Tarsus wilde hij haar natuurlijk graag weer zien, maar hij zal zich ook afgevraagd hebben of het allemaal nog wel zou gaan. Hij zal gebeden hebben dat zij net als hij Jezus zou leren kennen. Maar zij, of haar ouders, hebben de verloving verbroken toen ze merkten dat die enthousiaste jonge Saulus teruggekomen was met zijn hart en hoofd vol vreselijke onzin over een gekruisigde Nazarener. Is hij er ooit overheen gekomen? We weten het niet.

Paulus was geen supergeestelijke man

Later heeft hij meer dan genoeg vrouwelijke vrienden en collega’s, zoals blijkt uit de groeten die we in veel brieven tegenkomen, vooral in Romeinen. Het lijkt erop dat hij ze als gelijken behandelt in de verspreiding van het evangelie, wat in lijn ligt met het beroemde gedeelte waarin hij stelt dat het onderscheid tussen mannen en vrouwen er niet toe doet als het gaat om het deel uitmaken van de familie van de Messias (Galaten 3:28). Maar hij heeft voor zichzelf besloten dat een huwelijk voor hem nu buiten de orde is.

Niet omdat hij een supergeestelijke man was die hoog boven die alledaagse manier van leven was verheven (wat latere christenen ons hebben willen doen geloven) en ook niet omdat hij geen normale menselijke verlangens had, maar omdat het niet te combineren was met zijn specifieke roeping. Als je in 1 Korintiërs tussen de regels door leest, krijg je de indruk dat hij zijn natuurlijke verlangens onder controle had, waarbij hij zich ervan bewust was dat daar voortdurende waakzaamheid bij nodig was (1 Korintiërs 9:26-27).

Waarom besteed ik zoveel aandacht aan zo’n niet te beantwoorden vraag? Bij het beschrijven van het leven en de publieke loopbaan van Paulus, wil ik eerst afrekenen met de aloude opvatting dat Paulus een vrouwenhater was. Paulus vond mannen en vrouwen zeker niet in alle opzichten hetzelfde. Vroeger vond niemand dat en nu nog vindt vrijwel niemand dat. Maar Paulus zag vrouwen wel als gelijke leden, met gelijke waarde, van het volk van God, en ook, zo lijkt het, in de publieke bedieningen binnen de gemeente. Hij was bevriend met vrouwen en werkte met hen samen zonder ze als minderwaardig te behandelen, ze als object te zien of uit te buiten.

Wat Saulus in Tarsus het meest verdriet zal hebben gedaan was niet het verlies van een echtgenote of verloofde, hoewel dat misschien ook aan de orde is geweest. Wat hem het meest verdriet deed is het ongeloof bij velen die hem zo na stonden, die hem van jongs af aan gekend hadden en nog steeds zoveel van hem hielden. Als Paulus het over ‘ongelovige Joden’ heeft, is dat voor hem geen theologische categorie. Het zijn mensen die hij kent; misschien wel zijn eigen lieve vrouw. Niemand heeft eindeloos hartzeer over een abstractie zonder gezicht of een geprojecteerde fantasie.

Geen plaats meer voor een vrouw

De tien jaren in Tarsus hebben Saulus duidelijk gevormd. We hebben geen idee hoe hij tegen zijn toekomstige roeping aankeek. Maar ergens in het midden van de jaren ’40 van de eerste eeuw, nog steeds maar vijftien jaar na Jezus’ kruisiging en opstanding, als Saulus ergens in de dertig is, krijgt zijn leven een nieuwe wending. Dan is er geen plaats meer voor een vrouw.

Saulus’ ijver is gebleven, en blijft hem drijven: hij is volkomen toegewijd aan de Ene God en ijvert voor Gods eer. Maar tijdens die tien jaar in Tarsus had Saulus behoorlijk gedetailleerd uitgedacht wat het betekent dat de Ene God zich geopenbaard heeft in en als de gekruisigde en opgestane Jezus.

Dat gaf een nieuwe dimensie aan zijn toewijding, het gaf een nieuwe inhoud aan zijn ijver en het verdiepte zijn trouw. En uit die nieuwe dimensie, vorm en diepgang kwamen zijn brieven voort: een hele serie snel geschreven documenten, bomvol explosieve uitspraken die de wereld zouden veranderen.

Lees ook:

Romeinenbrief onthult rauwe, duistere Paulus

Nederlands grootste Platovertaler, Gerard Koolschijn, vertaalde ook Paulus’ brief aan de Romeinen. Classicus en jurist Koolschijn heeft enige sympathie voor Plato, met Paulus heeft hij niets op. De apostel stond volgens hem aan de wieg van christelijk fundamentalisme. „Vreemd dat intelligente mensen zich serieus hebben gebogen over diens enge boodschap.”

Lees ook:

Karen Armstrong maakt van Paulus een revolutionair

Vijf jaar geleden schreef Karen Armstrong een boek over Paulus. Ze maakt van de apostel uit de Bijbel een vechter voor sociale gelijkheid

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden