Recensie

Apocalyptisch denken kan heel nuttig zijn, toont ‘Berichten uit het feniksnest’

André Klukhuhn
Berichten uit het feniksnest. Eindtijd of wedergeboorte.
Boom Uitgevers, 208 blz., € 22,50
★★★☆☆

De schrijver

André Klukhuhn (1940) is scheikundige en filosoof. Hij doceerde aan het Utrechtse Studium Generale, werkte voor VPRO-radio en schreef columns voor HP/De Tijd. Klukhuhn publiceerde vuistdikke boeken als ‘Hypothese van het heden. Wetenschap in de postmoderne tijd’ en ‘De geschiedenis van het denken’. Hij liet zich daarin kennen als stevige criticus van het wetenschapsbedrijf. Opvallend was zijn stunt toen hij probeerde om samen met Piet Vroon zijn doctoraatstitel terug te geven, als protest tegen de commercialisering van het wetenschappelijk onderzoek.

De stelling

Eeuw- en milleniumovergangen roepen vaak gevoelens van hoop op, maar ook van ondergang. Dat soort apocalyptisch denken was sterk aanwezig in het fin de siècle, de periode rond 1900. Aan het begin van de 21ste eeuw is het eindtijddenken helemaal terug. De problemen liegen er dan ook niet om: terroristische aanslagen, groeiende migrantenstromen, opkomst van populistische partijen, mogelijk onbeheersbare ontwikkelingen op het vlak van kunstmatige intelligentie en de dreiging van klimaatverandering.

De aanpak

Oswald Spengler, José Ortega y Gasset, Johan Huizinga en Sinclair Lewis: Klukhuhn vraagt zich af of de inzichten van deze ondergangs-denkers uit het interbellum – geboren rond de eeuwwisseling – ons iets kunnen leren over de huidige problemen. Zo waarschuwde Oswald Spengler in ‘De ondergang van het Avondland’ al voor populisme, net als Ortega y Gasset in ‘De opstand van de massamens’. Johan Huizinga, de auteur van het bekende ‘Herfsttij der middeleeuwen’, wilde in zijn minder bekende ‘In de schaduwen van morgen’ de maatschappelijke crisis analyseren en remediëren. Huizinga stond kritisch tegenover een democratie waarin burgers kritiekloze massamensen zijn die enkel bezig zijn met onmiddellijke behoeftebevrediging. Ook maakte hij zich grote zorgen over het nationalisme. Ook Lewis Sinclairs roman ‘Dat gebeurt hier niet’ was een stevige waarschuwing voor het fascisme dat in Amerika opgeld maakte.

De uitwerking

De grote problemen vandaag zijn volgens Klukhuhn het populisme, de Europese Unie die wordt uitgedaagd door migratie en nationalisme, de razendsnelle evoluties in kunstmatige intelligentie, de opkomst van resistente bacteriën en de dreigende klimaatverandering. Opvallend is dat de meeste interbellum-denkers voorstanders waren van een verenigd Europa. Volgens Klukhuhn gaat het ook best goed met de Europese Unie, al zal moeten blijken of ze in staat is migrantenstromen op te vangen. Zelf is de filosoof ervan overtuigd dat de komst van migranten een verjonging kan betekenen, zeker niet dat ‘Europa zal worden overgenomen’.

Hét grote thema vandaag is het milieu. Een van de redenen voor de nakende klimaatwijziging is de overbevolking, aldus Klukhuhn, die verwijst naar het uiterst pessimistische ‘The population explosion’ van Paul en Anne Ehrlich. Die berekenden dat de westerse mens het milieu 220 keer zwaarder belast dan die uit de derde wereld. Als wij onze levensstandaard niet gecontroleerd omlaag krijgen, zal het volgens Ehrlich ongecontroleerd gebeuren. Tegenover Ehrlich plaatst Klukhuhn Julian Simon, een optimist die beweert dat we er beter voorstaan dan ooit en dat nieuwe schaarste (van grondstoffen) leidt tot nieuwe oplossingen.

De conclusie

Apocalyptisch denken heeft een functie, concludeert de auteur. Het maakt ons aan het schrikken en zet mogelijk aan tot actie. Vreemd dat we ons in verband met het klimaat blijven gedragen alsof er niets aan de hand is. We weten niet zeker of we op een ramp afstevenen als we niets doen, maar we kunnen de dreiging maar beter ernstig nemen. Mocht het toch goed aflopen, dan kunnen we opgelucht herademen.

Redenen om dit boek niet te lezen

Klukhuhn kondigt aan dat we veel kunnen leren van een paar interbellumdenkers, maar wat hij daar verder mee doet, valt tegen. Hij zet hun ideeën vlotjes uiteen, maar de vergelijkingen met vandaag zijn zo summier en oppervlakkig dat deze oefening weinig geslaagd mag worden genoemd: het blijft bij een paar losse analogieën.

Redenen om dit boek wel te lezen

De hedendaagse wereldproblemen komen netjes in beeld, wat toch wel een beangstigend beeld schept van wat ons te wachten staat. En zoals Klukhuhn zelf schrijft kunnen zulke boeken oproepen tot noodzakelijke actie.

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers, u leest hun recensies hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden