Kerkenonderzoek

‘Als je tegen me had gezegd: ‘Harrie, je moet kerken gaan verkopen’, had ik je voor gek verklaard’

De kerk in het Friese Schettens is omgetoverd tot bed & breakfast. De Sint-Luciakerk in Oss wordt een 'barok concerthuis'. 
 Beeld Lars van den Brink
De kerk in het Friese Schettens is omgetoverd tot bed & breakfast. De Sint-Luciakerk in Oss wordt een 'barok concerthuis'.Beeld Lars van den Brink

In de Brabantse gemeente Oss lopen kerken in rap tempo leeg, vooral bij katholieken. Nu is er een plan dat leegstand en sloop van kerkgebouwen moet voorkomen. Belangrijkste les: wees er op tijd bij. ‘Als een kerk de deuren sluit is het al te laat.’

“Blijf met je poten van onze kerk af!”, klonk het vorig jaar september in het Brabantse stadje Ravenstein. Honderden Ravensteiners kwamen op een zaterdagmiddag naar het centrale plein, om te protesteren tegen de leegstand van de rooms-katholieke Sint-Luciakerk. Uit veiligheidsoverwegingen sloot de parochie in 2016 haar deuren, nadat een deel van het plafond naar beneden was gevallen.

De parochie wilde het kerkgebouw en de bijbehorende pastorie verkopen, ­omdat ze wegens teruglopend kerkbezoek de kosten voor het monumentale achttiende-eeuwse gebouw niet meer kon opbrengen. Tot woede van de inwoners. In stilte werd er gewerkt aan een oplossing, die onlangs werd gepresenteerd: de kerk wordt verkocht aan een stichting die er een ‘barok concerthuis’ van gaat maken, met ruimte voor bruiloften en congressen.

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Sinds begin juni heeft de gemeente Oss – waar Ravenstein deel van uitmaakt – een plan dat onrust zoals bij de Luciakerk moet voorkomen: de kerkenvisie, een toekomstplan voor kerkgebouwen. Cultuurminister Van Engelshoven heeft een kleine 10 miljoen euro aan subsidie beschikbaar gesteld voor gemeentes die een kerkenvisie willen opstellen, als onderdeel van een nationaal plan om religieus erfgoed te ­beschermen. Oss werd twee jaar geleden met Rotterdam, Súdwest Fryslân, Zaanstad, Amersfoort en Ooststellingwerf aangewezen als proefgemeente voor het maken van zo’n toekomstplan. Bij het opzetten daarvan gaan gemeentes in gesprek met plaatselijke kerkeigenaren, erfgoedorganisaties en anderen betrokkenen. Zo moet er meer zicht komen op het religieus erfgoed in een gemeente, en op de problemen die zich in de komende jaren kunnen aandienen.

Van de 33 kerken in de gemeente Oss zijn er 22 nog in gebruik als gebedshuis, de rest heeft al een andere functie gekregen. Vooral de grote, neogotische rooms-katholieke kerkgebouwen in de kleine dorpjes vormen een probleem. Naar verwachting moet een groot deel van die kerken de komende jaren de deuren sluiten.

Verkrotten

De laatste jaren gaat het onverwacht snel met de ontkerkelijking, zegt parochiebestuurder Harrie Boot van de ­Heilige Johannes de Doperparochie, waaronder ook de Luciakerk valt. De parochie heeft negen kerken, volgens Boot zijn er daarvan over tien jaar hooguit drie nog in religieus gebruik. “Als je tien jaar geleden tegen me had gezegd: ‘Harrie, je moet straks kerken gaan verkopen’, had ik je voor gek verklaard.” Het jaarlijks onderhoud van de kerken is een flinke kostenpost, zegt Boot. “Grote kerken in kleine dorpjes met maar weinig gelovigen zijn als een ­loden last. Als je niet uitkijkt, staan ze te verpieteren en te verkrotten.”

De kerkenvisie moet uitkomst bieden. Daarin doet gemeente Oss allereerst een aantal aanbevelingen aan kerkbesturen. Een greep daaruit: denk creatief na over wat je nog meer met de kerk zou kunnen, maak per gebouw een plan en zoek samenwerking met andere kerken. De gemeente ziet ook een verantwoordelijkheid voor zichzelf als ‘hoeder van het erfgoed’. Daarom wil ze actief nadenken hoe een herbestemd kerkgebouw tot nut kan zijn voor de dorpen, bijvoorbeeld als buurthuis. Ook wil de gemeente kerken ­zo veel mogelijk betrekken bij andere beleidsterreinen, zoals toerisme.

“De kerkenvisie zal eraan bijdragen dat de urgentie doordringt, het is een waarschuwing: let op, dit staat er te ­gebeuren”, aldus Boot. Hij is blij met de plannen. Volgens de parochiebestuurder is het vooral belangrijk om er op tijd bij te zijn als een kerk in de problemen komt. “Op het moment dat een kerk de deuren moet sluiten, is het al te laat.”

Littekens uit het verleden

Een waarschuwing is nodig, want sommige parochies denken er te licht over, zegt Roel Augusteijn, voorzitter van de stuurgroep die het document heeft opgesteld. Ook het bisdom Den Bosch moet het probleem van leegstand serieuzer nemen, vindt Augusteijn. “Het bisdom laat het aan de parochies zelf over. We weten dat het anders kan. Het bisdom Breda geeft parochies een handleiding en heeft mensen klaarstaan die kunnen helpen.” In de kerkenvisie doet de gemeente een dringend appèl op het bisdom Den Bosch om parochies beter te ondersteunen.

Een van de knelpunten bij het ­opstellen van een kerkenvisie is dat er vaak wantrouwen bestaat tussen kerkbesturen en de gemeente, blijkt uit de ervaringen van de pilotgemeentes. In Oss hebben ze daar iets op gevonden: de kerkenvisie werd niet door ambtenaren werd opgesteld, maar door een speciale groep van onafhankelijke experts.

Dat helpt, zegt wethouder Johan van der Schoot. “Als je er ambtenaren op zet, is het idee algauw: daar komt de gemeente, die gaat het even regelen. Dan wek je verwachtingen die je niet waar kunt maken. Bovendien zijn er in het verleden wat littekens ontstaan.” Een van de littekens waar Van der Schoot op doelt, is de Luciakerk, waarbij de Ravensteiners voor redding naar de gemeente keken. “Wij moesten zorgen dat de kerk weer open zou gaan. Maar het is niet onze kerk”.

Wat mag er wel van de gemeente worden verwacht? “Wij zijn er niet om leegstand op te lossen”, verduidelijkt Van der Schoot. “We willen wel graag ondersteuning bieden: dat betekent ­actief meedenken over een herbestemming en soepel omgaan met vergunningen.” De gemeente kan ook niet zomaar geld geven, vult Augusteijn aan. “De ­gemeente is geen pinautomaat.” Ze wil vooral gesprekken tussen kerkbesturen, kerkleden, omwonenden en andere belanghebbenden bij een kerkgebouw stimuleren. Mocht er bij een ­herbestemming een impasse ontstaan, dan zal de gemeente het voortouw ­nemen.

Geen standaardrecept

Zal het genoeg zijn? Gaan al die ­gesprekken werkelijk leiden tot minder leegstand en betere herbestemmingen? Het lijkt allemaal nog weinig concreet. “Het probleem is: je kunt op dit vraagstuk geen standaardrecept loslaten. ­Elke kerk is anders”, zegt Augusteijn. “Je kunt niet zeggen: de gemeente moet zus of zo handelen, en dan komt het wel goed met die kerken. Wat je wel kunt doen, is met elkaar praten en ­samen zoeken naar een oplossing.”

Parochiebestuurder Harrie Boot heeft er in ieder geval het volste vertrouwen in dat de kerkenvisie gaat ­helpen. “Natuurlijk zal het zal moeite kosten. Maar als je er op tijd bij bent, is er nog veel mogelijk.”

Lees ook: 

Kunnen de gemeenten het religieus erfgoed redden?

In de komende jaren zullen honderden kerken de deuren moeten sluiten. Wat gaat er met al dat religieus erfgoed gebeuren?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden