Recensie Filosofie

‘Als je mijn huidskleur kent, weet je nog niets over mij’

De leugens die ons binden. Een nieuwe kijk op identiteit
Kwame Anthony Appiah
Vertaald door Maarten Polman
Uitgeverij Pluim, 336 blz.€ 24,99
★★★★☆

De schrijver

Kwame Anthony Appiah is een invloedrijke Ghanees-Amerikaanse filosoof, criticus en schrijver, momenteel als hoogleraar verbonden aan New York University. Hij is de zoon van de Ghanese advocaat en politicus Joseph Appiah en de Britse kinderboekenschrijfster Peggy Appiah. Zijn jeugd bracht hij door in Ghana, daarna studeerde hij filosofie in Cambridge.

Anti-essentialisme

Geloof, land, kleur, klasse, en cultuur: dat zijn de leugens die ons binden, ofwel, de constructen waaraan we onze identiteit (menen te) ontlenen. Dat ‘ras’ niet bestaat weten we al enige tijd, maar wil nog niet tot iedereen even goed doordringen. Maar ook wat telt als een ‘land’ of ‘natiestaat’ is volgens Appiah hoogst discutabel; religie is volgens hem “niet in eerste instantie een kwestie van geloof”.

Even discutabel is het begrip ‘westerse cultuur’, het begrip ‘klasse’ is even onvermijdelijk als ongrijpbaar. Waar Appiah vanaf wil, is ‘essentialisme’ over identiteiten. Als we weten wat iemands klasse of huidskleur is, denken we volgens hem onterecht dat we daarmee ook kennis hebben opgedaan over de essentie van die persoon.

Identiteitspolitiek

De olifant in de kamer is ‘identiteitspolitiek’ – een thema dat Appiah niet bespreekt, althans niet direct. Zelfs Trump en Brexit komen in dit boek maar een of twee keer langs. Misschien was Appiah bang dat zijn boek te snel gedateerd zou overkomen (wat onvermijdelijk is, Boris Johnson wordt bijvoorbeeld nog beschreven als minister van buitenlandse zaken).

Of misschien heeft hij bewust meer afstand genomen om te laten zien hoe ver terug sommige identiteiten reiken, of juist hoe ongelooflijk recent sommige identiteiten zijn. Daarmee voegt hij indirect iets zinnigs toe aan discussies over ‘identiteitspolitiek’.

Redenen om dit boek niet te lezen

De leugens waar we onze identiteiten aan ophangen, houden onze persoonlijke levens en de politieke realiteit in de greep. Dit roept de vraag op waarom Appiah er überhaupt aan refereert als ‘leugens’. Het doet een beetje denken aan degenen die bewustzijn of de vrije wil een illusie noemen, en in één adem het bestaan ervan onderstrepen. Maar waarom blijven mensen in termen van ras denken, ook al is het een leugen?

In een mooie passage over die vraag herinnert Appiah zich de methode waarmee ze in Ghana gewichten goten: “Je maakt een wasmodel, bedekt het rondom met klei, en smelt de was weg door er gesmolten brons in te gieten.” De was (rasbegrip) ging verloren, maar de vorm bleef over, en we hebben ‘de ruimte die vrijkwam weer met zorg gevuld’.

Een beeldend voorbeeld, maar het zet de vraag op scherp waar Appiah onvoldoende aandacht aan besteedt: als sociale constructies echt zijn, waarom is de identiteit die daarop gebaseerd is dan een leugen? En hoe overtuig je iemand als zijn leugens zijn eigen werkelijkheid creëren?

Redenen om dit boek wel te lezen

Een grote kracht van dit boek is dat elk hoofdstuk begint met de introductie van een personage uit de geschiedenis. Het hoofdstuk over de relatie tussen onze identiteit en ons land of natie draait om de schrijver Aron Ettore Schmitz, ofwel Italo Svevo (‘Italiaanse Swaab’), die geboren werd in Triëst. Svevo (1861-1928) was ‘in zijn hart een man zonder vaderland’.

Appiah’s beschrijving van Svevo brengt de thematiek van het hoofdstuk overtuigend tot leven. Het helpt om met grotere reflectieve afstand te kijken naar hoe anders de relatie tussen land en identiteit honderd jaar geleden was, en hoe kort geleden dat feitelijk is.

Dit boek leest als een trein (complimenten aan de vertaler), en bevat een grote rijkdom aan thema’s en historische ontwikkelingen die relevant zijn voor ons hedendaagse identiteitsbegrip, zoals de complexe geschiedenis van Singapore, het belang van de vertalingen van Ibn Rushd (beter bekend als de filosoof Averroes) voor de herontdekking van Aristoteles, maar zeker ook Appiah’s scherpe kritiek op het idee van de ‘westerse beschaving’ of van ‘cultureel eigendom’. 

Een aanrader voor iedereen die in de verhitte discussies over identiteit behoefte heeft aan nuance en historisch ingebedde kennis.

Lees ook: 

De revolutionaire kracht van eergevoel

Wat beweegt mensen om te breken met discriminatie? Eergevoel, denkt filosoof Kwame Anthony Appiah. In een gesprek met Trouw gaat hij in op de vraag hoe we gebruiken als slavernij hebben teruggedrongen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden