Recensie

Als het leven een avontuur moet zijn, eindigt het vaak in een teleurstelling

Beeld x

Arjen Kleinherenbrink en Simon Gusman - Avonturen bestaan niet
Uitgeverij Boom, 244 blz., € 22,50
★★★☆☆

Over de auteurs

De jonge filosofen Simon Gusman (1990) en Arjen Kleinherenbrink (1984) zijn verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Kleinherenbrink debuteerde in 2017 met het - ook in Trouw besproken - 'Alles is een machine', waarin hij een alternatieve metafysica van de dingen voorstelde. Gusman promoveert aan de Radboud Universiteit op het subjectiviteits- en zelfbegrip in het werk van Sartre en schrijft geregeld voor filosofisch platform Brainwash.

Over het boek

In het eerste deel van het boek werken de auteurs een genealogie van 'het avontuur' uit: avonturenverhalen zijn gemodelleerd naar wat zij met een begrip van mytholoog en religiewetenschapper Joseph Campbell (1904-1987) 'de monomythe' noemen. Deze zou de structuur hebben van een cirkel. De held begint in het alledaags bestaan, begeeft zich zich vervolgens naar een (daadwerkelijk of figuurlijk) andere wereld, behaalt daar een doel en keert vervolgens zegevierend terug naar de alledaagsheid. Binnen deze mythe staan alle gebeurtenissen in dienst van het overkoepelende plot.

Deze structuur is herkenbaar in nagenoeg álle avonturenverhalen, van de Odyssee tot Star Wars en Harry Potter. Wíe zo'n avontuur kan beleven is in de loop der eeuwen wel verschoven, van halfgoden via ridders en koopmannen naar gewone mensen, stervelingen, rusteloos op zoek naar een uitweg uit het alledaagse. In de loop der eeuwen werd het avontuur van louter verhaalstructuur tot norm, aldus de auteurs. Over het functioneren en de wenselijkheid van die norm, buigen zij zich in het tweede deel van het boek.

De stelling

"We proberen de alledaagsheid te verdringen door te doen alsof we avonturen beleven", aldus Herenbrink en Gusman. Zowel op individueel als op collectief niveau zitten we gevangen in het 'avonturendenken' waarbinnen we 'willen dat het leven een avontuur is [...] dat de pieken en dalen van ons bestaan deel uitmaken van een plot zodat alles betekenis heeft en zinvol is'. 

Dit denken brengt gevaren met zich mee: Als jouw leven niet avontuurlijk is, heb je dan gefaald? En wie is er figurant en wie hoofdrolspeler in collectieve avonturen? Wat gebeurt er met feiten als ze niet in ons epische verhaal passen? Het avonturendenken leidt, aldus de auteurs, tot frustratie en teleurstelling. Centraal in dit denken, staat het illusoire idee - 'de avontuurlijke denkfout' - dat iedere beproeving of teleurstelling in dienst staat van een overkoepelend plot of een grootse lotsbestemming. Dat er een noodzakelijke samenhang zou bestaan tussen de gebeurtenissen in ons leven. Maar - je voelt hem al aankomen - die samenhang is er niet. Het alledaagse leven is niets dan een aaneenschakeling contingente gebeurtenissen, die bij de een geslaagder uitpakt dan bij de ander. Het avontuur bestaat hoogstens achteraf, als vertelling, en mag niet tot model voor het heden of de toekomst worden gemaakt.

Opvallende passage

"Een verhaal waarvan de afloop al bekend is, verloopt op een andere manier dan een verhaal waarvan de afloop nog bepaald moet worden. Zodra de afloop bekend is, kunnen we de gebeurtenissen vertellen alsof ze in dienst stonden van die afloop. We kunnen het heden en de toekomst dus niet op dezelfde manier zien als het verleden. Daarom kunnen we ons leven niet leiden als een avontuur."

Reden om het boek niet te lezen

Zo ongeveer alles wat het pad van de auteurs kruist, wordt herleid tot het avonturendenken. Dat is wat benauwend en zorgt er bovendien voor dat het begrip 'avontuur' gaandeweg aan betekenis en definitie verliest. Enigszins verwarrend is daarbij dat de auteurs pas in het laatste hoofdstuk echt ingaan op de menselijke behoefte om biografische verhalen te vertellen, of het eigen leven te 'verplotten'. Daar blijken we dan toch niet helemaal zonder te kunnen. Een alternatief voor het omvergehaalde avonturendenken vinden de auteurs op de valreep in een soort Sartreaanse existentiële vrijheid, waarbij het leven toch een narratief mag krijgen als een aaneenschakeling van projecten. "De winst van een avontuurloos bestaan is dan ook de vrijheid om je eigen leven vorm te geven", schrijven de auteurs triomfantelijk. En daarmee komt wellicht iets van de maakbaarheidsgedachte, die een onmiskenbaar onderdeel lijkt van het avonturendenken, stiekem via de achterdeur weer binnen.

Reden om het boek wel te lezen

'Avonturen bestaan niet' is een vlot geschreven, boud en ambitieus boek, boordevol herinterpretaties van een veelheid aan culturele fenomenen in termen van het avonturendenken. De auteurs illustreren hun verhaal met talrijke voorbeelden uit de literatuur, film- en game-wereld.

Lees al onze boekrecensies op trouw.nl/boekrecensies

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden