InterviewBond van Predikanten

Als er gedoe is, delft de predikant altijd het onderspit

null Beeld eo omroep
Beeld eo omroep

In een nieuwe tv-serie laat de EO predikanten aan het woord die zijn ontslagen. De reden kan overspel zijn, of een conflict met de kerkenraad. Bij dat laatste delft de dominee meestal het onderspit. Dat moet anders, vindt de Bond van Predikanten.

Maaike van Houten

De één noemt zichzelf een brokkenpiloot, de ander vindt zichzelf ­nadrukkelijk géén brokkenpiloot. De overeenkomst is dat ze ­allebei zijn ontslagen dan wel ­afgezet door een kerk waar ze jarenlang ­dominee zijn geweest. En dat is pijnlijk, blijkt in de serie Uitgepreekt, die de EO vanaf maandag uitzendt.

De ene is Peter van der Laan, tot een paar jaar geleden dominee in een gereformeerd-vrijgemaakte kerk. Hij vertelt dat hij een ­relatie kreeg met een huisvriendin. Zijn vrouw kwam erachter via een sms’je. De predikant biechtte zijn buitenechtelijke ­relatie op aan een collega, de kerkenraad en de gemeente. Hij werd geschorst en afgezet. “Ik ben een brokkenpiloot, als vader, als predikant, als man”, zegt hij in het biechtmoment waarmee elke uitzending begint.

Peter van der Laan Beeld eo omroep
Peter van der LaanBeeld eo omroep

De andere is Gerard Rinsma, tot vorig jaar dominee in een Protestantse Gemeente. Hij vertelt dat hij van inzicht verschilde met de kerkenraad over de invulling van de evaluatiegesprekken. Daar zag hij niet veel kwaad in, maar het groeide uit tot een enorm conflict. Hij doorliep de kerkelijke procedure, er kwamen rapportages waarin hij alle schuld kreeg en zich niet kon verweren. Karaktermoord noemt hij het. “Nee, ik heb geen steken laten vallen, dat durf ik glashard te zeggen”, zegt hij. “Ik ben geen brokkenpiloot.”

Gerard Rinsma Beeld eo omroep
Gerard RinsmaBeeld eo omroep

Dominees die naar buiten willen treden over de breuk zijn zeldzaam

In een monumentaal kerkje vertellen ze hun verhaal aan presentator Margje Fikse. “Met elke baan kan je stoppen of ontslagen worden, maar met een dominee is het ­anders”, zegt ze. “Ze voelen zich geroepen en dat gaat verder dan passie. Ze hebben het gevoel dat ze dominee móeten worden, dat ze iets móeten betekenen in deze wereld. Dat gaat verder dan een gewone baan.”

Bij de selectie is de redactie in de woorden van Fikse ‘voor de kracht van de verhalen’ gegaan. Niet dat ze in het aanbod zwom; ­dominees die naar buiten willen treden over de breuk met hun gemeente zijn zeldzaam. Het ontslag is vaak met geheimzinnigheid omhuld. Uit respect voor de privacy geven kerkenraden geen openheid van zaken, ­zodat gemeenteleden naar de reden voor het ontslag blijven gissen en soms verweesd achterblijven.

Presentator Margje Fikse Beeld eo omroep
Presentator Margje FikseBeeld eo omroep

Wat er precies heeft gespeeld, wordt ook in deze gesprekken niet duidelijk. Gemeenteleden, kerkenraden of andere kerkelijke instanties komen niet aan het woord, het blijft bij het persoonlijke relaas van de ­betreffende dominees. “Je kiest de meest authentieke verhalen, diegenen die je het meest gelooft”, zegt Fikse over de keuze van de deelnemers. “Het gaat over hén en hún beleving. De visie van de gemeente of de kerkenraad is wel relevant, maar het gaat hier om de persoonlijkheid van de predikant.”

‘Het ambt maakte me ongelukkig’

Dat er twee gereformeerd-vrijgemaakten in de serie zitten, is toeval, zegt Fikse. Naast Van der Laan, komt de vrijgemaakte Ernest Ouwejan aan het woord. Die kreeg problemen met de leer van de kerk dat homoseksuelen geen relatie mogen hebben. Ook begreep hij het niet dat een samenwonend stel voor hun kerkelijk huwelijk nog een tijdje uit elkaar moest gaan wonen. “Het ambt maakte me ongelukkig”, zegt hij. Hij is nu therapeut.

Ernest Ouwejan Beeld eo omroep
Ernest OuwejanBeeld eo omroep

Presentator Fikse heeft ook een uitzending gemaakt met Kees Stam, de PKN-­dominee uit Veenendaal die in publiciteit kwam nadat bekend werd dat hij een relatie had met een gemeentelid, dat zwanger raakte van hem. Deze uitzending gaat niet door. Presentator Margje Fikse verwijst naar de ver­klaring van de EO: ‘Vanwege recente ontwikkelingen vindt de EO het niet getuigen van zorgvuldigheid om dit gesprek uit te zenden’. Een woordvoerder laat weten dat een ­nadere toelichting er niet in zit. Er komt wel een vierde uitzending, maar de inhoud is nog niet ingevuld.

De Bond van Nederlandse Predikanten: ‘Positie predikant is te zwak’

null Beeld eo omroep
Beeld eo omroep

Op papier zijn de rechten van de dominee die een conflict heeft met het kerkbestuur prima geregeld. “Maar feitelijk is het zo, dat de predikant altijd het onderspit delft. Als de kerkenraad de dominee zat is, dan houdt het op. Dan kan die vertrekken.”

Aan het woord is Sjaak Verwijs, directeur van de Bond van Nederlandse Predikanten. Bij deze vakbond annex beroepsorganisatie zijn 1400 dominees aangesloten, voornamelijk van de Protestantse Kerk in Nederland, met anderhalf miljoen leden de grootste protestantse kerk van het land.

In de PKN worden jaarlijks ongeveer tien dominees van hun gemeente losgemaakt. Dat is kerkelijk jargon voor: ontslagen. Gemiddeld zes daarvan kloppen aan bij de predikantenbond, een vakbond en een ­beroepsorganisatie tegelijk.

Een enkele keer wil de dominee er zelf mee ophouden. Maar in de meeste gevallen is er, net als bij ­Gerard Rinsma uit de serie Uitgepreekt, een conflict met de kerkenraad. Dat kan over van alles gaan, zegt Verwijs: “Het is elke keer een ander verhaal”. Hij noemt wat voorbeelden. Dominee en kerken zijn op elkaar uitgekeken. De kerkenraad heeft het gevoel dat de man of vrouw niks meer te vertellen heeft. De dominee of de kerkenraadsvoorzitter heeft een lastig karakter, ze kunnen niet met elkaar door een deur. De kerkenraad verwacht van de voorganger dat die de kerk weer vol krijgt, en verwijt hem of haar dat dit niet lukt. Of iemand is een geweldige preker, maar een matige pastor. Of andersom.

Al gedragen kerkenraden zich in de ogen van Verwijs wel vaak als werkgever, ze zíjn dat niet. De kerkenraad kan de dominee niet ontslaan. Bij schijnbaar onoplosbare onenigheid, wordt een regionale ­visitatiecommissie ingeschakeld. Die commissie, vaak een predikant en een kerkbestuurder van elders, hoort beide partijen. Gemeenteleden kunnen via mail of een spreekuur hun oordeel geven.

Geen waarheidsvinding

Verwijs noemt die commissie een ‘verouderd, ietwat paternalistisch instituut’. “Ze doen niet aan waarheidsvinding. Ze vragen aan de ­dominee en de kerkenraad hoe het allemaal zo gekomen is. Dat is het. Soms schrijven ze klakkeloos over wat er over de dominee wordt ­gezegd.”

Op hun rapport is wel weerwoord mogelijk van de predikant, maar niettemin wordt de conclusie dat die het veld moet ruimen, meestal overgenomen door het regionale kerkbestuur. Vervolgens wordt de kwestie beoordeeld door de betreffende landelijke PKN-commissie. Die zet er, zegt Verwijs, ‘een stempel op’ en dan is de predikant losgemaakt, lees ontslagen. De dominee mag wel dominee blijven, maar moet een andere gemeente zoeken. En dat lukt maar zelden, weet Verwijs. “Als je bent losgemaakt, heb je een stigma. Het is lastig om dan een nieuwe gemeente te vinden.”

Dat is ook zo in de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, weet Martin van Eerde, directeur bij de christelijke vakorganisatie CGMV, waarbij 90 procent van de vrijgemaakte predikanten is aangesloten. De andere twee dominees in Uitgepreekt waren voorganger in een vrijgemaakte gemeente. “Ook al is er een legitieme reden, er hangt vaak een negatieve geur om een losmaking”, zegt Van Eerde, die net als Verwijs constateert dat de voorganger in het algemeen aan het kortste eind trekt als die overhoop ligt met de kerkenraad.

Ernstige zonde

De gereformeerd-vrijgemaakte kerk is een behoudend kerkgenootschap van zo’n 110.000 leden en rond de 220 actieve predikanten. Jaarlijks worden er naar schatting van Van Eerde vijf dominees losgemaakt. Veel minder vaak komt het voor dat een dominee wordt afgezet, zoals dat het geval was bij de dominees Peter van der Laan en Ernest Ouwejan (bij de laatste op eigen verzoek). In de PKN gebeurt dat eens per jaar.

Het verschil met de losmaking is dat de ‘schuld’ bij de predikant zelf ligt, omdat die zich niet houdt aan de christelijke levenswandel, zoals dat in de PKN-regels is geformuleerd. Of als die, naar de vrijgemaakte kerkorde, een ernstige zonde heeft begaan. Wat daar allemaal precies onder valt, is in de behoudende vrijgemaakte kerk makkelijker te definiëren dan in de veelstromige PKN. Hoe orthodoxer de kerk of gemeente, hoe minder consideratie er is voor vreemdgaan en scheiden en hoe lastiger homoseksuele relaties kunnen liggen. Over misstappen in de financiële sfeer is er kerkbreed overeenstemming: dat kan niet.

Verwijs van de predikantenbond vindt dat er in de PKN te weinig aandacht is voor de zwakke positie van de predikant. Die is ingebakken in de kerkelijke situatie: gemeente en kerkenraad kunnen niet verplaatst worden, de predikant wel. Daar valt niks aan te doen, maar juist daarom moeten er in de procedure meer waarborgen komen voor de predikant, vindt Verwijs. Recht op mediation, bijvoorbeeld, als de kerkenraad en de dominee er niet uit komen. En meer zeggenschap over het rapport dat wordt opgemaakt. Ook zou hulp welkom zijn bij het vinden van een nieuwe werkkring, bijvoorbeeld door de ontslagen predikant voor te dragen bij een andere gemeente.

Zijn gereformeerd-vrijgemaakte collega Van Eerde benadrukt het ­belang van preventie. Hij heeft de indruk dat er in de opleiding voor predikanten nu meer aandacht is voor reflectie. Ook onderstreept hij de noodzaak van tussentijdse toetsmomenten, om verwachtingen op elkaar af te stemmen.

Verwijs wil ook liever voorkomen dan genezen. Maar gelet op de ‘zure conclusie’ dat de dominee vrijwel ­altijd het onderspit delft, adviseert hij dominees doorgaans al bij een ­beginnend conflict te solliciteren naar een andere gemeente. “Als het fout gaat, zeg ik tegen de predikanten: maak dat je wegkomt voordat er een procedure wordt gestart!”

Uitgepreekt is een productie van Nachtzon Media in opdracht van de EO. De serie wordt uitgezonden op maandag 14, 21 en 28 juni en 5 juli.

Lees ook

Dominee, dat bén je, en niet alleen op zondag

Predikant is een zijnsberoep. In ‘Preektijgers, pastores, pioniers’ leggen dominees van diverse pluimage uit wat dat betekent.

De pastor doet zijn intrede in de Protestantse Kerk

De Protestantse Kerk in Nederland introduceert mogelijk een nieuwe functie: die van pastor. Deze krijgt net als de predikant de bevoegdheid om te preken, te dopen, het avondmaal te leiden, huwelijken te sluiten, de zegen uit te spreken.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden