Een preek is niet bedoeld om toehoorders te kwellen, maar om hun hart te raken, vindt paus Franciscus.  Beeld AFP
Een preek is niet bedoeld om toehoorders te kwellen, maar om hun hart te raken, vindt paus Franciscus.Beeld AFP

Theologisch ElftalPreken

Als een preek in tien minuten kan, waarom zou die dan langer moeten duren?

Een preek van tien minuten is lang genoeg, vindt de paus. Daar denken veel protestanten anders over. ‘Katholieken zouden wel wat beter mogen leren preken.’

Een preek moet niet langer duren dan tien minuten, zei paus Franciscus vorige week. Een preek, zei de paus, is niet bedoeld om de toehoorders te kwellen, maar om hun hart te raken. Protestantse kerken hebben een traditie van lange preken. Maar ook daar heeft het ­afgelopen anderhalf jaar – met ge­streamde kerkdiensten – in veel gevallen kortere preken gebracht. Online verloren kerkgangers hun aandacht snel, dus dominees hielden het dan maar bij een bondige overdenking. Dat beviel sommigen zo goed, dat de vraag opkomt: als een preek in tien minuten kan, waarom zou die dan langer moeten duren?

Volgens Wim van Vlastuin, hoogleraar theologie en spiritualiteit van het gereformeerd protestantisme aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, is niet de lengte van de preek het grootste probleem, maar de kwaliteit. “Een predikant moet zijn hoorders helpen, door de preek goed te structureren, door knooppunten in het verhaal in te bouwen, goedgekozen voorbeelden te gebruiken. Ik preek normaal gesproken vijftig minuten, online misschien vijf minuten minder. Maar ik ken ook predikanten die na vijf minuten al niet meer te volgen zijn.”

Alain Verheij, theoloog en schrijver: “Ik wilde net trots vertellen dat ik in mijn studententijd de dertig minuten wel heb aangetikt, maar dat is dus eigenlijk nog helemaal niet zó lang. Overigens zijn mijn preken steeds korter geworden door de tijd heen, tot maximaal twaalf minuten tegenwoordig. Ik ben van de twittergeneratie. En daar leer je: hoe bondiger je iets kunt zeggen, hoe krachtiger het is. Je kunt twintig tweets de wereld in sturen, maar als je de boodschap in één tweet kunt verpakken, is dat beter.”

Van Vlastuin: “Een lange preek is in onze tijd waar alles snel gaat ook een uitdaging, dat herken ik wel. Maar de gemeente hoeft niet af te haken bij een langere preek. Als dat gebeurt, merk je het snel genoeg op. Dan gaan ze draaien en rondkijken. Maar als ze betrokken blijven en luisteren, dan zie je dat het gewoon werkt. Overigens zijn er mensen die graag zouden willen dat de preek korter wordt. Maar er zijn er ook die er echt van kunnen genieten, zelfs als ze in het dagelijkse leven gewend zijn aan vluchtige en snelle beelden.”

‘Het is een beetje vreemd als je zegt: ik wil wat korter naar Gods stem luisteren’

Verheij: “Het valt mij op dat mensen uit de preek vaak één zin of gedachtegang halen, waar ze dan ­genoeg aan hebben. Dat moesten ze dan blijkbaar op dat moment horen. Die zin of gedachtegang is niet voor iedereen hetzelfde, en daarom mag een preek wel even duren. Maar meer is lang niet altijd beter, en de concentratieboog van mensen verslapt op een gegeven moment toch wel. Aan de andere kant: misschien is het ook wel goed als de kerk niet automatisch meegaat in het ver­korten van de aandachtsspanne van onze maatschappij.”

Van Vlastuin: “Uiteindelijk gaat het niet om de duur, maar om wat een preek bewerkstelligt. Een preek is niet zomaar even een feitelijke uitleg van een schrifttekst, maar heeft een spiritueel karakter. Het bemiddelt een ontmoeting met God. In die zin zie ik de predikant als de mond van God: in zijn woorden kun je God zelf ontmoeten. Dan is het een beetje vreemd als je zegt: ik wil wat korter naar Gods stem luisteren. En het is ook werkelijk mijn ervaring dat er in de dienst iets kan zijn van de Heilige Geest. Dan wordt er contact gemaakt tussen God en mensen. Dan ‘komt er beslag over de gemeente’, zeggen we dan. Een ervaring van de aanwezigheid van God. ”

Verheij: “Zeker, als predikant moet je God tot spreken laten komen. Je bent ‘dienaar van het woord’. Vroeger bad ik voor een dienst of ik woorden van God mocht spreken. Tegenwoordig bid ik of Gods woord gehoord mag worden, desnoods door mijn slechte uitleg heen. Maar ik hoop ook dat de Geest mijn preek uittilt boven het niveau van een mooi verhaal van Alain. Tegelijkertijd zou ik die transformerende ­gebeurtenis in de hele dienst willen vinden, niet alleen in de preek. Het kan ook gebeuren bij het aansteken van de kaars, tijdens het orgelspel, of zelfs in de auto op de terugweg.”

‘Katholieken ­zouden wel wat beter mogen leren preken’

Van Vlastuin: “Als de paus zegt dat preken niet te lang moeten duren, is dat wel typisch katholiek. In de roomse kerk zijn de sacramenten belangrijker dan de preek. Maar naar mijn besef heeft het gesproken woord als zodanig een sacramentele waarde. God zelf is daarin aanwezig, spreekt tot ons in de verkondiging. Dat gaat boven de woorden van de preek uit, al zijn ze daar wel de ­dragers van. Dat is iets heel kostbaars, en juist daarom mag het ook wel even duren.”

Verheij: “In die zin ben ik wel heel protestants. Als we uit de kerk komen, is de vaste vraag van de thuisblijvers: waar ging de preek over? Katholieken doen dat niet. Die vinden God in de hele liturgie. Misschien doen wij de Geest wel tekort als we de Godsontmoeting alleen via gesproken woorden vinden. Aan de andere kant – we bespreken dit ­thema nu naar aanleiding van een uitspraak van de paus – ik heb best wat katholieke vieringen mee­gemaakt, maar ik heb nog nooit een goede preek gehoord. De reformatie is ­misschien te eenzijdig gericht op het woord. Maar katholieken ­zouden wel wat beter mogen leren preken.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

null Beeld

Lees ook:

Wat is het geheim van een goede preek?

In de meeste kerken – zeker de protestantse – is de preek het belangrijkste onderdeel van elke viering. Maar aan welke voorwaarden moet een goede preek eigenlijk voldoen? Vijf theologen over wat een preek tot een goede preek maakt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden