Allerzielen

Allerzielen biedt herinnering en troost voor alle nabestaanden

Geestelijk verzorger Desiree van der Hijden in de vernieuwde tuin van het Maasstadziekenhuis. Beeld Otto Snoek

Het is Allerzielen: rooms-katholieken herdenken zaterdag hun overledenen. In toenemende mate nemen protestanten én seculieren, op hun eigen manier, die traditie over. 

Een slingerend pad van zwart grind, dat zich als een rivier een weg baant langs ijzeren hekken en kolommen van plexiglas. Metafoor voor het leven dat laverend tussen schoonheid en tegenslag altijd zijn eigen lotsbestemming vindt. Desirée van der Hijden, rooms-katholiek geestelijk verzorgster van het Rotterdamse Maasstad Ziekenhuis, toont met gepaste trots de Tuin van Herinnering die dinsdag 5 november officieel opengaat.

Een dag later is de Dag van Gedenken: dan worden de overledenen van het hospitaal herdacht. Maasstad houdt al een paar jaar zo’n plechtigheid op de eerste woensdag van november, maar nu kan dat voor het eerst in de mooi aangelegde hof met ‘levensrivier’ direct achter het ziekenhuis. Het idee voor de tuin ontstond in 2016 bij de dienst geestelijke verzorging, vertelt Van der Hijden (57). “Niet iedereen wordt beter. We vonden dat er in ons ziekenhuis meer aandacht mocht zijn voor dood en rouw. En dan niet weggestopt in een kapel, maar openlijk in de publieke ruimte.”

En op seculiere wijze, want Maasstad is een hospitaal zonder godsdienstige achtergrond. Het onlangs in de tuin geplaatste kunstwerk van wijlen Hans Blank heet dan ook kortweg De Ark, en niet Ark van Noach of Ark van het Verbond. Van der Hijden: “De ark komt in veel culturen terug als symbool voor de tocht naar de overkant na het overlijden. Religieus of seculier, veel mensen geloven dat er na dit leven op aarde nóg iets komt.”

Drijvende lichtjes in de vijver in het Vondelpark, ter nagedachtenis aan verloren dierbaren tijdens Allerzielen. Beeld ANP

De Dag van Gedenken, de seculiere variant van Allerzielen (altijd op 2 november), staat, zo verzekert Van der Hijden, open voor iedereen: nabestaanden van overleden patiënten, maar ook collega’s van gestorven Maasstad-medewerkers. Omwonenden die een dierbare hebben verloren, zijn eveneens welkom. Ook zij die geen geloof aanhangen, uiten in toenemende mate de wens om ontslapen naasten met enig ritueel te herdenken, is de ervaring van Van der Hijden. “Symboliek zegt vaak meer dan woorden, weet ik uit mijn eigen katholieke traditie. Veel mensen vinden het troostend om een kaars te branden of een steentje te leggen met de naam van de gestorvene. Voor dat laatste hebben we met de Tuin van Herinnering nu een mooie plek.”

De steentjes met namen van overleden ziekenhuispersoneel bevinden zich nu nog achter het orgel in het hospitaal, maar zullen dinsdag in de tuin worden gelegd, in de bedding van de ‘levensrivier’. En woensdag zal de Raad van Bestuur de namen van de gestorven collega’s noemen. “We krijgen op deze manier een menselijker ziekenhuis”, denkt Van der Hijden. “Overledenen zijn niet verdwenen, maar dicht bij ons. We hebben in voorgaande jaren gemerkt dat de Dag van Gedenken in een grote behoefte voorziet. Soms gaat een polikliniek zelfs tijdelijk dicht, zodat medewerkers bij de herdenking aanwezig kunnen zijn. Los van die dag hebben medewerkers dankzij de tuin nu het hele jaar een plek waar ze zich verbonden kunnen voelen met collega’s die niet meer in leven zijn.”

Alles zo karig mogelijk

Niet alleen in de seculiere, ook in de protestantse wereld komt het gedenken van de doden rond Allerzielen steeds meer in zwang. Alleen heet het dan meestal geen Allerzielen. “Het is bij protestanten een vrij jonge traditie, we komen van ver”, zegt PKN-predikant Bert Boter uit Voorschoten. “In de Reformatie was een kerkelijke uitvaart vanouds heel beperkt. Geen preek, geen klok luiden, alles zo karig mogelijk. Daar zat de vrees achter dat de overledenen te zeer zouden worden opgehemeld, terwijl het alleen om God moest draaien. Tot midden vorige eeuw waren de meeste protestantse begrafenissen gewoon vanuit huis, met op het kerkhof alleen een Onze Vader door de dominee.” In latere jaren kwam de gewoonte op om in de Oudejaarsdienst de namen van de overledenen van het voorafgaande jaar te noemen, weet Boter (42). “Ook dat gebeurde weer in alle soberheid, en zonder aandacht voor de nabestaanden.” 

Eeuwigheidszondag

Inmiddels is in protestantse kring de angst voor ‘Roomse toestanden’ op zijn retour. Een blik op internet leert dat heel wat protestantse gemeenten hun doden rond Allerzielen herdenken, of op de laatste zondag van het kerkelijk jaar, ook wel Eeuwigheidszondag genoemd; dit jaar valt die op 24 november; het is de laatste zondag voordat de Adventsperiode begint. Boter: “Er is in de calvinistische traditie meer vraag gekomen naar emotie. Dat komt, denk ik, mede door de toename van randkerkelijken. Zeventig procent van de mensen die ik vanuit de kerk begraaf behoort tot die groep. Zij en hun nabestaanden zoeken naar nieuwe vormen. Een kaars branden, een ritueel, niet alleen meer de ratio.”

Protestants Voorschoten herdenkt morgen haar doden. Uitgenodigd worden alle nabestaanden, die na een korte preek de namen van hun dierbaren te horen zullen krijgen. Daarbij wordt voor iedere gestorvene een kaars aangestoken. Verder mag iedereen die dat wil zelf een kaars branden. De cantorij verleent muzikale medewerking. Boter: “Na de dienst kunnen kerkgangers napraten bij een kop koffie. Wat ik terughoor is dat nabestaanden zich door zo’n dienst getroost voelen.”

Maar Allerzielen officieel met katholieken vieren is nog een brug te ver. Boter: “Ik zou het zelf graag willen, we doen in Voorschoten al veel samen met katholieken, maar vanuit de hiërarchie is het niet toegestaan. Ik mag niet de eucharistie bedienen.” Bovendien celebreren katholieken met Allerzielen op papier iets anders dan protestanten. Waar katholieken worden geacht zielen los te bidden uit het vagevuur, richten protestanten, bij gebrek aan vagevuur, zich puur op het gedenken van hun overledenen en het sterken van nabestaanden.

Vergeten zielen

Maar in de praktijk zal de beleving onder katholieken en protestanten hetzelfde zijn, denkt Desirée van der Hijden: “Het gaat om het herinneren van gestorven dierbaren. Ik ben tien jaar parochiepastor geweest, en in al die tijd heb ik maar één gelovige meegemaakt die de mis liet lezen voor vergeten zielen in het vagevuur. Het was een dame, die daar elke maand om vroeg. Heel lief.”

Hoe het ook wordt ervaren, de katholieke kerk zit met Allerzielen vol. Rens Tienstra, dirigent van het kathedrale koor in de Haarlemse St. Bavokerk, vertelt dat veel nabestaanden naar de mis komen, en na afloop het gedachteniskruisje, dat bij de uitvaart op de kist lag, mee naar huis nemen.

“Men beleeft tijdens zo’n mis een gevoel van verbondenheid met lotgenoten. De muziek, ditmaal het requiem van Herbert Howells, speelt daarbij een belangrijke rol. De meeste requiems zijn in het Latijn, en juist die distantie kan ruimte scheppen om het verdriet op de eigen manier te verwerken. Het requiem van Fauré raakt áltijd. Bovendien wordt in het klassieke requiem nooit in enkelvoud over zielen gesproken, maar in meervoud. Door die algemenisering kom je los van je ego, en kan er een gemeenschapsgevoel ontstaan.”

Een lichtje op het graf

Tienstra (31) ziet tevens een opbloei van een oude katholieke traditie met Allerzielen: bezoek aan het kerkhof. “In de bollenstreek kennen we nu Allerzielen in ’t Licht, waarbij nabestaanden katholieke begraafplaatsen bezoeken, bijvoorbeeld in Noordwijk en Voorhout. Mensen zetten een lichtje op het graf, er zijn priesters om graven te zegenen, en er zingen koren. Met onze Schola uit Noordwijk zongen we een Gregoriaanse litanie met daar doorheen geweven namen van overleden.”

“Ja”, concludeert Tienstra, “de katholieke kerk is rijk aan repertoire en rituelen rond de dood. Wat dat betreft hoeft het wiel niet opnieuw te worden uitgevonden.” Sterker, protestanten en seculieren nemen op hún manier dat wiel over.

De Dag van Gedenken in het Maasstad Ziekenhuis Rotterdam vindt plaats op woensdag 6 november. Iedereen is tussen 10 en 18 uur welkom om zijn of haar doden te herdenken. Mensen kunnen een kaars branden of een steentje graveren met de naam van een verloren geliefde.

Dirigent Rens Tienstra geeft met zijn Cappella Pro Cantibus vanavond om 20.15 uur een Allerzielenconcert in de protestantse Groene Kerk in Oegstgeest en morgenmiddag om 16.00 uur in de katholieke parochie van Overveen.Het is Allerzielen: vandaag herdenken rooms-katholieken hun overledenen. In toenemende mate nemen protestanten én seculieren - op hún manier - die traditie over. 

Lees ook: 

Tijdens Allerzielen leeft Volendam op het kerkhof

Allerzielen is in de rooms-katholieke traditie de dag waarop de overledenen herdacht worden. In Volendam loopt het hele dorp er vandaag voor uit.

Lees ook:

Allerzielen als nieuw ritueel van herdenken en loslaten

In zijn woonplaats Tilburg doen de bloemisten goede zaken in de dagen voorafgaand aan Allerzielen, ziet Martin Hoondert. Op de begraafplaatsen in de stad is het druk: de graven worden schoongemaakt en voorzien van verse bloemen. Waar komt de groeiende populariteit van Allerzielen vandaan?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden