Serie AngstLieke Marsman

Alleen de dood kan je van de angst verlossen

Beeld illustratie Hansje van Halem

Het zijn bange tijden, zeggen we, maar zijn het de tijden of zijn wij het? En wat is angst eigenlijk? ‘Omdat ik de angst zo vreselijk vond, dacht ik: dit zou ik zelfs mijn ergste vijand niet gunnen’, zegt dichter Lieke Marsman.

Lieke Marsman is dichter, en ze vertaalt ook poëzie van ­anderen. Een van haar favorieten – ze heeft deze opgenomen in de bundel ‘Man met hoed’ – is ‘Het probleem van de angst’ van Kenneth Koch. ­Afgelopen voorjaar zette Marsman dit lange en ritmische gedicht in 57 tweets op twitter – je zou bijna zeggen dat de angst haar nauw aan het hart ligt. Hier volgt een fragment:

Een aantal/
symptomen van angst die ik nog niet heb genoemd/
tot dusver zijn buikpijn, zowel milde
als hevige, soms gepaard met diarree, soms/
niet; hoofdpijn, van mild tot hevig, uitslag op de vingers/
en handpalmen; klappertanden; stotteren;/
tijdelijke blindheid; bedplassen; overgeven; ongecontroleerd/
bewegen van handen en voeten; uitgebreid/
met het hoofd schudden; nekverlamming; torsoverlamming;/
permanente of semi-permanente seksuele opwinding; kokhalzen;/
interesseverlies; verlies van eetlust; verlies van/
verlangens

“Je merkt dat het de schrijver erom gaat de angst onder controle te krijgen”, zegt Marsman. “Deze opsomming is een soort bezwering. Zoals je, wanneer je ’s nachts niet kunt slapen, met de letters van het alfabet spelletjes speelt in een poging je gedachten uit te bannen. Verder laat deze lijst natuurlijk zien hoezeer angst op het ­lichaam slaat, veel meer dan blijdschap en verdriet. Die voel je ook, maar niet op deze manier. De klassieke indeling is die tussen angst en vrees, waarbij vrees concreet is en angst onbestemd, misschien ook oneindig. Vrees is op te lossen door het object ervan – een slang, een spin – weg te nemen, maar het enige dat je van angst kan verlossen, is de dood. Helaas is de dood dan juist weer net waar veel mensen bang voor zijn. Angst wordt vaak in één adem genoemd met dingen als depressie, een negatieve emotie, terwijl het dat helemaal niet hoeft te zijn. Zolang je niet alleen angst hebt, maar ook hoop, kun je het best een tijdje verduren – dat zijn de twee manieren waarop je op de toekomst kunt anticiperen: hopen op iets goeds, vrezen voor iets slechts. Die twee kunnen naast elkaar bestaan, tegelijkertijd.”

Hangt de manier waarop je naar de toekomst kijkt samen met ervaringen uit het verleden? Hoe meer fout is gegaan, hoe moeilijker het is om vertrouwen te hebben? Of hoe angstiger je karakter?

“Dat weet ik niet. In de periodes waarin ik veel angst heb ervaren, ­inclusief al die lichamelijke kenmerken waar we het over hadden, was dat natuurlijk vreselijk. Maar je lichaam en je zintuigen staan dan zo aan dat je juist ook erg ontvankelijk raakt voor goede dingen in het leven. Ik ben eigenlijk nooit zo gelukkig geweest als toen ik zo bang was dat ik niet naar buiten durfde. Niet dat ik dat fijn vond, maar het wakkerde ook de hoop sterk aan. Omdat ik de angst zo vreselijk vond, dacht ik bovendien: dit zou ik zelfs mijn ergste vijand niet gunnen. En daardoor ben ik veel meer van mezelf gaan houden. Als ik het mijn ergste vijand niet gun, dan gun ik het mezelf ook niet. Dat betekende een soort verlossing.”

Zou je daar ook van kunnen maken ‘Ik verdien dit niet’? Heeft het te maken met eigenwaarde of zelf­respect?

“Ik denk dat dat voor mij inderdaad de essentie was. Sindsdien vind ik mezelf eigenlijk wel prima.”

U bent de afgelopen tijd door een ­periode van ziekte gegaan. Kanker, met alle angst die daarbij komt kijken. Is dat een heel andere angst?

“Ik denk het wel, omdat deze angst overeenstemt met de werkelijkheid. Als ik nu bang ben om dood te gaan, klopt het: die kans is nu aanwezig. Het is een angst die veel duidelijker ergens op gericht is. Maar er is geen vluchtroute. Vechten kan wel, het ondergaan van en omgaan met de behandelingen voelt voor mij als vechten. Er zijn mensen die zeggen dat je niet van ‘vechten tegen kanker’ mag spreken, maar daar ben ik het niet mee eens. Het betekent helemaal niet dat mensen die sterven aan een ziekte, niet hard genoeg ­gevochten hebben. Het zegt vooral iets over hoe erg de ziekte je dagelijks leven beïnvloedt. Het is een dagelijks gevecht.

“En het verlammen? Ja, dat ervaar ik soms wel, maar het helpt dat ik tien jaar geleden al eens door een periode van angst ben gegaan, zij het dus om heel andere redenen. Ik ben bekend met de symptomen, de angst zelf houd ik redelijk in toom.”

Zit onder alle angst uiteindelijk angst voor de dood?

“Je kunt ook bang zijn de controle te verliezen of om verlaten te worden, ik denk dat veel mensen heel bang zijn geweest zonder dat ze bang waren voor de dood. Er zijn mensen van flatgebouwen gesprongen, zo bang waren ze voor iets. En dat was dan niet de dood, maar eerder het leven.”

Bent u bang geweest voor de dood, of bent u dat nog steeds?

“Ja, natuurlijk.”

Is dat angst voor pijn en lijden, of voor het er niet meer zijn?

“Voor fysiek lijden ben ik eigenlijk niet zo bang. Het lijkt me wel vreselijk om te moeten zien hoe je geliefden en je naasten lijden onder jouw doodgaan. De dood zelf is iets waarvan je misschien soms een soort glimp opvangt, maar nooit voor lang. Het is iets ongrijpbaars. Ik weet niet of ik daar echt bang voor ben, ik geloof het niet. Maar ik vind het wel heel verdrietig.”

Lieke MarsmanBeeld Eva Beeftink

Is het überhaupt doenlijk je voor te stellen dat je er niet bent? Je kunt het wel proberen, maar je bent altijd ergens.

“Nee, dat is niet te doen, dat is onmogelijk. Gebrek aan bewustzijn kun je je niet voorstellen.”

Wat ook angstig kan zijn: het besef dat er miljoenen jaren zijn verstreken voordat ik geboren werd en dat het na mijn dood gewoon doorgaat. Die bliksemschicht die ik ben, is ­alleen maar dat.

“Ik vind dat juist een troostrijke gedachte. Als ik bang ben voor de dood, is dat iets waar ik graag over nadenk, over die oneindigheid van tijd en ruimte. Mijn dood is dan zoiets onbelangrijks, het maakt de dood veel prettiger. Het leven daarentegen wordt in het licht van die oneindigheid weer lastiger. Als mijn leven ­eigenlijk ook maar een fractie van een fractie van een fractie is...”

U zei al: soms zijn mensen banger voor het leven dan voor de dood. Maar wat is die angst?

­“O, er zijn zo veel verschillende dingen in het leven waar men bang voor kan zijn. Je kunt bang zijn om diepe relaties aan te gaan, ook een vorm van levensangst denk ik. Je kunt ook bang zijn om keuzes te maken, je durft bijvoorbeeld een carrière niet aan te gaan en kiest de makkelijke route. Daar gaat het meestal om: er is altijd een gemakkelijke weg, maar ook een moeilijke weg, en die laatste brengt doorgaans meer voldoening.”

Je moet zin in je leven zoeken, zeggen sommigen, om je existentiële angst te overwinnen.

“Maar zin is niet iets wat je ergens uit de muur kunt trekken. Het is ­eerder iets wat als een soort doorzichtige sluier over alles heen ligt. Terwijl je de meest zinloze activi­teiten doet, kun je opeens het sterke gevoel hebben dat alles betekenis heeft. Sta je om drie uur ’s nachts op een brug met een paar biertjes op en word je overvallen door het besef ­helemaal vol te zijn van alles. Je hebt cursussen, waarin mensen op zoek gaan naar de zin van hun leven, maar op het moment dat je dat zoeken forceert, kan het je zomaar ontglippen. Zin is meer het gevolg van iets anders dan iets wat je kunt grijpen.

“Het is een beetje zoals wanneer ik een gedicht schrijf en een literatuurcriticus probeert te achterhalen wat ik er allemaal ingestopt heb en wat de betekenis daarvan is. Soms denk ik: maar de betekenis is eigenlijk gewoon wat er staat. Ik hoop dat ik een gevoel oproep bij de lezer, dat is de zin, en de middelen die ik gebruik om daar te komen en die allerlei betekenissen krijgen toegedicht zijn slechts dat: een middel.”

Hoe zit dat dan als u het woord God gebruikt?

“Ik heb de laatste tijd veel nagedacht over God en waar ik nu ongeveer ben, is dit: ik geloof in iets wat ik het goddelijke noem. Dat is dus niet God als een schepper, het zit ’m veel meer in de oneindigheid van tijd en ruimte, waar we het zojuist over hadden. Niet te vatten voor het menselijk bewustzijn, terwijl de ervaring onderdeel te zijn van het oneindige wel spiritueel kan zijn.”

U schreef in een krant over corona: kijk uit, want je kunt zomaar religieuze gevoelens gaan ontwikkelen. Heeft dat hiermee te maken?

“Ik ben niet religieus opgevoed, dus God was voor mij altijd maar een woord. Zonder een bepaalde inhoud. Ik denk dat ik nu beter begrijp waar mensen het over hebben. En ook waarom mensen religieus zijn. Wat niet betekent dat ik een lijn heb met het hogere of zo. Waar ik veel over nadenk sinds ik ziek ben, is genade. Dat speelt zeker in het christendom een belangrijke rol. Maar wat betekent het om genade te krijgen? Betekent dat dat je niet meer ziek bent, dat het je gegund wordt nog veel ­langer te leven? Of betekent het dat je kunt accepteren dat je niet meer lang leeft?”

Je geliefd weten, zou dat de angst kunnen wegnemen? Of doen verminderen?

“Ik kan me niet voorstellen hoe het zou zijn om de moeilijkste periodes van je leven te doorstaan zonder liefde, in welke vorm dan ook. Het is natuurlijk niet zo dat iemand anders je meest existentiële angsten kan wegnemen, dat kun je uiteindelijk alleen zelf. Je geliefd weten is wel een voorwaarde om dat te kunnen, denk ik.”

Wie is Lieke Marsman?

Lieke Marsman (Den Bosch, 1990) is dichter en essayist. Ze studeerde filosofie in Amsterdam en debuteerde in 2010 met de bundel ‘Wat ik mijzelf graag voorhoud’, waarvoor ze onder meer de C. Buddingh’-prijs ontving. In 2018 publiceerde ze ‘De volgende scan duurt vijf minuten’, naar aanleiding van de kanker die haar trof.

Lees ook:

Waar ben je bang voor?

In deze interviewreeks sprak Stevo Akkerman eerder met Renée van RiessenJim van Os en Marc De Kesel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden