GROTE DENKERS, BLINDE VLEKKEN

Algoritmes maken de mens niet overbodig, Harari is te pessimistisch

Yuval Harari Beeld -

Grote denkers openen ons de ogen, maar wat zien zij zelf over het hoofd? Vandaag: Hans Achterhuis over de blinde vlekken van Yuval Noah Harari.

Wie heeft ze níet in de kast staan, de boeken van de Israëlische filosoof en historicus Yuval Noah Harari (1976). Zijn eerste boek ‘Sapiens’ (2011) werd al een wereldwijde bestseller, daarna volgden nog ‘Homo Deus’ en ‘21 lessen voor de 21ste eeuw’.

Terwijl Sapiens zich beperkt tot een geschiedenis van de mensheid, waarschuwt Harari in Homo Deus voor de stormachtige ontwikkelingen in biotechnologie en informatietechnologie. Als we niet uitkijken, maken we onszelf als mens overbodig. 

Die visie heeft invloed, ook onder filosofen, constateert Hans Achterhuis. Zelf kon hij Sapiens wel waarderen, maar Homo Deus minder.

“In dat boek voorspelt Harari dat de mens zich in haar verlangen naar alwetendheid en onsterfelijkheid zal uitleveren aan de nieuwste technologie. Menselijke capaciteiten zullen vervangen worden door algoritmische rekenkracht. Daarna zijn er volgens Harari twee mogelijkheden. Of de mensheid gaat ten onder, óf een rijke elite maakt zich meester van de nieuwe data en gebruikt ze in haar voordeel.”

Algoritmes

Maar kun je voorspellen hoe technologische ontwikkelingen zullen uitpakken? Achterhuis denkt van niet. “Harari redeneert vanuit de mens van nu, maar over vijftig jaar gaan we anders om met technologie. We worden ánders, maar niet per se slechter. Natuurlijk kun je kritiek hebben op de manier waarop we algoritmes inzetten. Maar er is geen reden voor een algeheel pessimisme over de invloed van techniek. Dat onberedeneerde pessimisme is Harari’s zwakke plek. Daarin valt hij terug op een overbekende manier van denken. Na elke technologische uitvinding zijn er mensen die voorspellen dat de wereld zal vergaan. Harari denkt dat hij iets nieuws zegt, maar hij zit juist vast in technologisch doemdenken. Dat is zijn blinde vlek.

“Harari kan zo pessimistisch zijn omdat hij mens-zijn heel nauw definieert. Zijn boek Homo Deus begint zelfs met de zin: ‘Mensen zijn algoritmes’. Ja, als je het menselijk denken terugbrengt tot algoritmes, heb je reden om bang te zijn dat we er straks door worden weggevaagd.

“Daar haal je de koekoek. Alleen zou ik dan met Heidegger zeggen: Er is een rekenend denken en dat kunnen machines overnemen, maar er is ook een bezinnend denken en dat kun je niet aan machines overlaten – en dus ook niet aan algoritmes.

“Een goed voorbeeld is de zorg. Harari beweert dat tienduizenden huisartsen werkloos zullen worden. Daar geloof ik niks van. Natuurlijk, dankzij algoritmen weten artsen straks veel meer over hun patiënt, maar dat rekenend denken is maar een klein deel van hun werk. Huisartsen zijn vooral bezig met het oplossen van praktische zaken, met het ondersteunen van mensen, met het afwegen van beslissingen. En dat kun je alleen aan mensen overlaten.

“Dat Harari de schaduwkanten van de technologische vooruitgang aanwijst, is dus prima, maar doordat hij zijn eigen ondergangsdenken niet in het vizier krijgt, trekt hij ongefundeerd pessimistische conclusies over de toekomst.”

Lees ook:

Grote denkers blinde vlekken

Tijdens de Maand van de Filosofie - thema: Ik stuntel, dus ik ben - onderzochte Trouw de blinde vlekken van grote denkers. Lees hier de eerdere afleveringen terug.

Hans Achterhuis over zijn eigen blinde vlekken die van Hannah Arendt.

Mao aanprijzen, geweld goedpraten, filosoof Hans Achterhuis deed het ook in de jaren zeventig. Nu heeft hij daar spijt van. Maar hoe blijf je kritisch tegenover de tijdgeest?  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden