Afgunst is iets dat past bij deze tijd

Beeld Kwennie Cheng

Kan de filosofie helpen problemen aan te pakken? Vandaag: afgunst. Hoe kunnen we omgaan met die pijnlijke emotie?

In een tijd waarin sociale media ons dagelijks confronteren met gefotoshopte afbeeldingen en successen van anderen is afgunst aan de orde van de dag. Waarom zij wel en ik niet? Het klinkt als kinderlijk gedram, maar geef toe: u denkt het ook weleens. Filosoof Rob Compaijen geeft lezingen over afgunst en geeft toe dat het vreselijk moeilijk is ervanaf te komen. "Dat veronderstelt dat we een behoorlijke controle hebben over onze emoties, en dat is natuurlijk niet zo. Voor een deel worden we getroffen en bepaald door onze emoties, voordat we daar reflecties op loslaten. Maar misschien hebben we wel een beetje macht over onszelf."

Volgens Compaijen is afgunst een pijnlijke emotie. "Ik kan me niet voorstellen dat mensen gelukkig zijn als ze gevangen zitten in afgunst. Het krijgt al snel het karakter van voortdurend vergelijken. Je kunt het goede leven op veel manieren beschrijven maar dit lijkt er niet onder te vallen."

Kan afgunst niet ook positief zijn? Het geeft bijvoorbeeld aan wat je belangrijk vindt. En misschien motiveert het wel om harder te werken.

"Zeker, we maken onderscheid tussen kwaadaardige en goedaardige afgunst. De eerste heeft te maken met het verlangen om het geluk van de ander kapot te maken. De tweede is in eerste instantie gericht op mijn eigen gebrek. Dat kan motiveren om de kloof die je ervaart tussen jezelf en de ander te overbruggen."

Waarom gun ik sommige mensen hun succes wel en andere niet?

"Het gaat er ten eerste om of we de kwaliteiten van de ander zelf ook nastreven. Roger Federer is een excellente tennisspeler, maar omdat ik zelf niet kan en wil tennissen, grieft zijn succes mij niet. Wel wil ik goed zijn in zaalvoetbal. De mensen met wie ik voetbal, gun ik hun successen moeilijker.

"Ook gaat het erom hoe dicht iemand bij mij staat. Een filosoof die ik ongelooflijk bewonder is de Britse filosoof Bernard Williams (1929-2003, red). Hij staat zover boven mij, het zou absurd zijn om mezelf met hem te vergelijken."

Mensen gaan op twee manieren met afgunst om, zegt u. Door de kloof oneindig groot te maken of door te proberen de kloof te overbruggen. Hoe zit dat?

"Nietzsche heeft een interessante analyse. We passen een slim psychologisch trucje toe. We zeggen tegen onszelf: 'Het feit dat hij dit al bereikt heeft, is niet zo verwonderlijk. Want moet je kijken hoe ongelooflijk getalenteerd hij is! Ik moet er zelf juist hard voor werken.' Op die manier legitimeren we onze eigen luiheid."

Als ik zeg dat de ander talent heeft en dat ik er zelf juist hard voor moet werken, zeg ik ook dat het knapper is van mij als ik toch succes heb.

"Dat is weer de volgende stap. In eerste instantie gaat het hierom: die ander zo hoog op een voetstuk plaatsen dat het geen zin meer heeft om te vergelijken.

"Wat mensen ook doen, is de kloof overbruggen door de ander naar beneden te halen. Actief door laster te verspreiden, maar veel vaker passief door te roddelen. We vertellen een verhaal waaruit moet blijken dat de ander zijn waardevolle eigenschappen niet verdient."

En hoe kunnen we afgunst oplossen of verminderen?

"Dat kan op twee manieren. Als je in kwaadaardige afgunst gevangen zit, kun je proberen er goedaardige afgunst van te maken. Dat is op papier veel makkelijker dan in werkelijkheid. Je moet proberen om je aandacht te verplaatsen van de kloof tussen jou en de ander naar de goede dingen die de ander bezit.

"De andere oplossing is een stuk radicaler. Stop ermee jezelf te vergelijken met anderen. Ik ben de eerste om toe te geven dat dat vreselijk ingewikkeld is. Maar misschien is het mogelijk. Probeer je aandacht niet te richten op wat andere mensen hebben of kunnen, maar op wie je zelf bent. Probeer tevreden te zijn met het leven dat je nu leidt, het is goed zoals het is, zoals je nu bent."

Bent u zelf weleens afgunstig?

"Ha! Oei, dit is ingewikkeld. Ja natuurlijk, ik ben weleens afgunstig. Op verschillende momenten in mijn leven vind ik verschillende oplossingen ideaal. De eerste heeft een motiverende werking. Het kan je helpen om het onderste uit de kan te halen, om jezelf te verbeteren. Dat is ook een belangrijk aspect van het leven. Dat raakt verloren in de tweede oplossing, omdat je stopt met vergelijken. En soms - ik werk op de universiteit, in een competitieve omgeving - vraag ik me weleens af of dat constante vergelijken, en dat proberen er zo goed mogelijk voor te staan, nu echt de best mogelijke manier is om te leven."

Is afgunst iets van deze tijd?

"We treffen schitterende analyses van Aristoteles aan over dit onderwerp. In dat opzicht is het tijdloos. Maar ik heb sterk het gevoel dat het erg past bij deze tijd en deze cultuur. Het is wat slap om alles weer op sociale media te gooien, maar daar heeft het deels wel mee te maken.

"Nog wat fundamenteler: in een cultuur, zoals de onze benadrukken we gelijkheid en gelijke kansen voor iedereen. Dat is een belangrijke voorwaarde voor het ontstaan van afgunst. Vroeger was de samenleving hiërarchischer en was het niet zinvol voor een boer om afgunstig te zijn ten opzichte van een ridder. Het ideaal van gelijkheid betekent dat we allemaal hetzelfde kunnen bereiken en dat maakt het makkelijker om afgunstig te zijn."

De filosoof

Rob Compaijen (1986) is postdoctoraal onderzoeker filosofie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij promoveerde aan de Universiteit Antwerpen op Kierkegaard en ethiek. Momenteel doet hij onder meer onderzoek naar morele voorbeeldigheid en reflectie in de ethiek.

Lees ook:

Ook taal kan schade toebrengen

Moet kwetsen kunnen? Niet in alle gevallen, redeneert filosoof Fleur Jongepier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden