null Beeld -
Beeld -

Theologisch ElftalAfghanistan

Afghanistan een ‘rechtvaardige oorlog’? Vraag eerder wat vrede ons mag kosten

Sjoerd Mulder


De oorlog in Afghanistan werd gezien als een rechtvaardige oorlog, maar die term heeft zijn langste tijd gehad, vinden leden van het theologisch elftal.

Nu het Westen de stekker uit de Afghaanse strijd heeft getrokken, is een einde gekomen aan wat in de afgelopen twintig jaar door theologen soms wel een ‘rechtvaardige oorlog’ werd genoemd. Een oorlog die een rechtvaardig doel diende, namelijk het vreedzaam opbouwen van een verscheurd land. Maar is dat in het licht van de laatste ontwikkelingen niet hopeloos naïef gebleken: te denken dat we vrede konden brengen met geweld?

Bepaalde stromingen in het christendom hebben altijd al gezegd: geweld kan nooit tot vrede leiden. En leerde Jezus niet dat je het kwaad alleen kunt overwinnen door geweldloze liefde? Moeten we afscheid nemen van het idee van de rechtvaardige oorlog?

Sanneke Brouwers is een nieuwe speler in het theologisch elftal. Ze is rooms-katholiek geestelijk verzorger in het leger, en doet daarnaast aan de Universiteit van Tilburg onderzoek naar ervaringen van moral distress, gewetensnood, bij militairen.

“De oorlog in Afghanistan als grensverdediging door de Navo-partners wordt doorgaans gezien als een rechtvaardige oorlog. Ik vind de term ‘rechtvaardige oorlog’ niet zo gelukkig. Oorlog en geweld zijn zaken die wij het liefst willen voorkomen. Als we dus nadenken wanneer oorlog gerechtvaardigd is, zoeken we hooguit naar een morele ondergrens: we willen het niet, maar weten geen betere oplossing. De vraag moet wat mij betreft dus niet zijn of je geweld mag gebruiken. De vraag moet zijn: wat is een rechtvaardige vrede en wat mag ons dat kosten? Welke offers is het ons waard?”

Een Nederlandse militair helpt in 2005 in Noord-Afghanistan een Afghaan zaden bij elkaar te vegen om deze op een lap te drogen. Beeld Trouw
Een Nederlandse militair helpt in 2005 in Noord-Afghanistan een Afghaan zaden bij elkaar te vegen om deze op een lap te drogen.Beeld Trouw

Matthias Smalbrugge, hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit te Amsterdam: “Dat Jezus alleen maar zou oproepen tot geweldloosheid, vind ik echt nonsens. Achter zo’n theologie schuilt een vorm van zelfrechtvaardiging: je hoeft het geweld in je eigen traditie dan niet meer te zien. Maar de boodschap van Jezus is niet geweldloos. Natuurlijk, hij sprak vaak over de liefde, en hij verzette zich niet tegen zijn kruisdood. Maar hij zei ook dat hij gekomen was om het zwaard te brengen en dreigde regelmatig met het laatste oordeel.

“De missiedrang van het christendom is ook niet zonder geweld: het gaat ervan uit dat ik weet dat jíj de liefde van Christus nodig hebt. Als je dit niet ziet, versmal je Jezus tot een ideaal en zie je de paradoxaliteit van zijn boodschap niet. Daarmee is niet gezegd dat geweld niet problematisch is. Geweld is niet te rechtvaardigen, maar soms ook niet te vermijden. Je ontkomt er niet aan het van geval tot geval te bekijken.”

Brouwers: “Precies die beoordeling zelf is wel heel ingewikkeld. Want wat is het doel van het geweld? Dat is in Afghanistan nooit zo eenduidig geweest. De Navo, Amerika, Europa, iedereen had zijn eigen belangen en narratieven. Gingen we daar vechten tegen terroristen, het land opbouwen, meisjes naar school helpen?

“En met de moderne oorlogstechnologie kunnen we nog minder dan vroeger overzien wat de risico’s en offers gaan worden. Vanwege dat laatste is de katholieke kerk steeds kritischer op het begrip van een rechtvaardige oorlog. Het aantal slachtoffers wordt groter, en ook bijvoorbeeld de milieuschade is vaak enorm.

“Ik moet daarbij denken aan het verhaal van Jefta uit de bijbel. Jefta zei tegen God: als ik deze oorlog win, dan offer ik het eerste dat ik bij thuiskomst zie. Maar hij had er niet op gerekend dat zijn dochter hem toen dansend tegemoet kwam. Een oorlog vraagt altijd offers die je niet had voorzien. In Afghanistan, denk maar aan de vele omgekomen burgers daar. Maar ook in Nederland: de gesneuvelde of gewonde militairen, het thuisfront.”

Smalbrugge: “Het is dus nodig dat wij breken met die zelfrechtvaardiging en het beroep op geweldloze liefde. Hoe waren wij ooit gestopt met de onderdrukking van onze kolonies, als de Indonesiërs alleen maar aan geweldloze liefde deden? Als ze alleen maar geduldig zouden wachten, totdat wij tot het inzicht kwamen dat wij eigenlijk niets te zoeken hadden in hun land? En hoe zouden wij ooit van de nazi’s verlost zijn als Amerika niet had ingesprongen? De strategie om begrip te tonen en te praten was al mislukt in 1938 toen Chamberlain met Hitler het verdrag van München sloot.

“In Nederland doen we aan windowdressing. We zeggen graag dat we niet van geweld houden, noemen iets dan een opbouwmissie en zijn er trots op dat we ons in het verleden van conflicten afzijdig konden houden. Ondertussen waren we veilig beschermd door Amerika, en sloten we onze ogen voor het geweld dat wij in de koloniën wel gebruikten. We moeten dus mee durven denken met militairen en met de politiek en niet bang zijn voor machtspolitiek. Wat is de reden dat we nu geweld gebruiken en is dat hier het goede om te doen? Die vraag moeten we steeds blijven stellen.”

Brouwers: “En als we als samenleving dan eenmaal hebben besloten dat we op missie gaan, moeten we daar ook achter blijven staan. Militairen hebben zich in Afghanistan naar eer en geweten ingezet voor hun opdracht. Ze krijgen niet de ruimte om hun eigen morele kompas te volgen, maar moeten juist vertrouwen op de besluitvorming in de politiek en de samenleving. Hoe schrijnend het ook is dat nu zoveel afbrokkelt, ze hebben ook echt mooie dingen gedaan. Ze hebben niet alleen gevochten, maar ook wegen gebouwd, putten geslagen, scholen gebouwd. Ook als ons oordeel over deze oorlog wellicht gaat draaien, we moeten hen niet in de steek laten. Zoals militairen elkaars rug dekken, moeten wij ook hun rug dekken. Want anders worden zij ook nog weer het slachtoffer van ons te gemakzuchtig denken over geweld.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden