null Beeld

Theologisch ElftalFunctie elders

‘Absolute transparantie is totalitair: je wordt op alles afgerekend’

In het Tweede Kamerdebat over de kabinetsformatie ging het heel veel over transparantie. Alles moest op tafel. Maar zou het voor de politiek niet veel beter zijn om de vertrouwelijkheid weer te omarmen?

Alsof we al niet in een grote crisis zitten, liep vorige week ook nog eens de vorming van een nieuw kabinet muurvast. Vier woorden (‘Positie Omzigt, functie elders’) beheersten dagenlang het nieuws. Om erachter te komen wie er verantwoordelijk was voor deze beladen notitie, ging de Tweede Kamer ver, heel ver. Alles moest op tafel: notulen, aantekeningen, Whats-appjes. Absolute transparantie lijkt het nieuwe adagium van onze volksvertegenwoordigers. Alsof alleen openheid over alles ons uit de crisis kan helpen.

Theologen Matthias Smalbrugge en Erik Borgman keken allebei naar het debat en schudden verschillende keren – wie weet tegelijkertijd – het hoofd.

“Ontluisterend. Ontluisterend”, zegt Matthias Smalbrugge, hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. “Het is ontluisterend dat drie mensen tegelijkertijd zeggen op een bepaald punt geen herinnering te hebben. Noch de verkenners, noch Rutte stond er iets van bij.”

“Het laat volgens mij weer zien dat het afschaffen van de rol van de koning bij de kabinetsformatie een rare fout was”, zegt Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University. “Met name D66 wilde niet dat bij de formatie zoiets ondoorzichtigs als een koning - die niet eens gekozen is - ertussen zou zitten. Maar het wordt er dus niet doorzichtiger van, blijkt nu.”

Smalbrugge: “Er is door de Tweede Kamer zonder veel nadenken afstand gedaan van zoiets moois als vertrouwelijkheid. Die is bedoeld om te toetsen waar je gesprekspartner nu werkelijk in gelooft. In het Nieuwe Testament meldt Jezus aan de discipelen dat ze even geheim moeten houden dat Hij de Messias is. Dat is een vertrouwelijke mededeling.”

Borgman: “Dat hielp trouwens ook niets.”

Smalbrugge: “Dat kan zo zijn, maar het is wel zo dat vertrouwelijkheid uiteindelijk geschapen is om te toetsen: wat is iemands geloof? Waar ontleedt hij zijn geloofwaardigheid aan? Wat is zijn visioen, zijn grote verhaal? Je hebt een vertrouwelijk gesprek nodig om iemands nieren te proeven. Wij hebben te maken met Rutte, een pure pragmaticus. Hij is iemand die roept dat hij de zaak moet regelen, maar op geen enkel moment komt er enige visie of geloofwaardigheid naar voren.”

Borgman: ”Het is een grote vergissing dat wij veel te winnen hebben bij absolute transparantie. Ik vind het zelfs een gevaarlijke gedachte. Wat Matthias zegt is waar: er is vertrouwelijkheid nodig, om je geloofwaardigheid te kunnen laten zien. Er zijn sowieso dingen die wij beter niet in de openbaarheid kunnen bespreken. Maar vooral: er moet een lijn worden uitgezet en die moet eerst kunnen ontstaan. Dat kan alleen in de beschutting van de vertrouwelijkheid.

Mijn afkeer van transparantie heeft ook te maken met wat lange tijd geleden in het Oostblok wel gebeurde: dingen die mensen privé zeiden, werden uitgetypt en in de krant gezet. Het ging om politieke aanklachten, maar het is ook los daarvan onmenselijk. Wanneer alles wat je op een onbewaakt moment tegen intimi in de krant komt, is dat vreselijk. Absolute transparantie is totalitair: je wordt op alles wat je doet en zegt afgerekend.”

Smalbrugge: “Ik ben trouwens van mening dat het een absoluut waanidee is dat wij mensen volstrekt eerlijk en transparant kunnen zijn. Het is niet a priori waar dat mensen betrouwbaar zijn. Houden we wel vast aan die overtuiging dat we in principe in alles deugen, dan maken we elkaar uiteindelijk af. Het is een doodlinke zaak. Ik pleit voor een nieuwe vertrouwelijkheid, niet als doel an sich, maar als tool om een goed gesprek tussen de politieke partijen mogelijk te maken.”

Borgman: “Uiteindelijk kan die nieuwe vertrouwelijkheid de boel weer op gang brengen. Maar we moeten wel eerst zien dat er iets op gang moet komen. Niet alles wat wij kunnen en willen weten is beschikbaar. De roep om transparantie suggereert dat dit wel zo is.”

Smalbrugge: “Wanneer Mozes van die berg afkomt, moet hij zijn gezicht verbergen omdat het glanst. Hij wil niet laten zien wat hij met God besproken heeft. Een keer in de zoveel tijd trekt hij zich terug in de tent der samenkomsten, dus die veertig jaar in de woestijn wordt bepaald door twee hoofdrolspelers, God en Mozes, die heel vertrouwelijk met elkaar overleggen.”

Borgman: “Zonder vertrouwelijkheid waren die Israëlieten nooit in het Beloofde Land gekomen.”

Smalbrugge: “Als je vraagt wat de kern van de formatie zou moeten zijn, dan zou ik aan andere partijen vragen: wat is uw grote verhaal? Waar staat en valt het bij u mee? Om dat op een goede manier te doen, heb je vertrouwelijkheid nodig. Dus even geen absolute transparantie, maar juist rust om je ziel en zaligheid op tafel te kunnen leggen.”

Borgman: “Het grote probleem is echter dat die grote verhalen in de politiek op dit moment niet te vinden zijn. Maar laten we de vertrouwelijkheid opnieuw omarmen.”

Smalbrugge: “Ik heb nooit vernomen wat Mozes met God besproken heeft. Dat moet ook zo maar blijven. Er was geen profeet zo groot als hij. Het enige dat wij weten is dat hij zijn volk wilde leiden naar het beloofde land en dat hij een bepaalde visie had.”

Borgman: “Uiteindelijk is er wel zoiets als transparantie in de Bijbel, maar dan gaat het om het einde der tijden. ‘Want niets is verborgen, of het zal openbaar gemaakt worden’, staat er in het evangelie, ‘en niets is geheim dat niet aan het licht zal komen.’ Maar het is niet de bedoeling dat we alles morgen van de daken gaan schreeuwen.”

Smalbrugge: “Inderdaad, alles wat verborgen is zal aan het licht komen en dat is echt wat anders dan transparantie. Het is alsof je de liefde openbaart aan je geliefde. Dat gaat niet over transparantie, dat gaat over het blootleggen van je ziel.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:

‘Het vertrek van Rutte zal onvermijdelijk blijken’

Een dikke tien jaar wist premier Mark Rutte zich uit grootste problemen te kletsen doordat hij cruciale dingen ‘niet meer wist’. Afgelopen week kon hij zich wéér iets niet herinneren. De vraag is of het vertrouwen ook nu weer terugkeert.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden