Paus Adrianus VI.

Vergeten paus

500 jaar geleden werd Adrianus VI de eerste ‘Nederlandse’ paus, maar de kardinalen kregen snel spijt van hun keuze

Paus Adrianus VI.Beeld Wikimedia/Jan van Scorel

Deze week is het 500 jaar geleden dat de ‘Nederlandse paus’ Adrianus VI werd gekozen. Bij het grote publiek is hij nog altijd onbekend. Het Adrianusjaar moet daar verandering in brengen.

Stijn Fens

Je zou kunnen zeggen dat hij bij de inboedel hoort. Sinds jaar en dag hangt in de residentie van de Nederlandse vertegenwoordiger bij het Vaticaan een schilderij met de beeltenis van ‘onze’ paus. En dus maakte ook Caroline Weijers, toen ze in 2018 aantrad als ambassadeur bij de Heilige Stoel, kennis met het portret van Adrianus VI, een 17de-eeuwse kopie van een verloren gegaan werk van Jan van Scorel. “Het is prachtig gedaan. Zijn persoonlijkheid komt er zo mooi in naar voren. Ik ben historicus en had wel over Adrianus gehoord, maar door dat portret in de residentie ben ik me echt in hem gaan verdiepen.”

‘Die rare asceet’

Weijers ontdekte al vrij snel dat het dit jaar 500 jaar geleden was dat de Utrechter Adrianus tot paus werd gekozen en ze vond dat dit niet ongemerkt voorbij kon gaan. In Rome komt Caroline Weijers nog wel eens een prelaat tegen die over Adrianus praat als die rare asceet uit het Noorden die de beroemde Stanze van Rafaël wilde laten wit kalken, wat overigens niet klopt.

Een klein tegenoffensief lijkt in dit herdenkingsjaar op z’n plaats. En dus kwam er, in samenwerking met de Belgische ambassade bij de Heilige Stoel, een werkgroep Adrianus VI met onder meer Nederlandse en Vlaamse academici, en natuurlijk Weijers zelf die tal van activiteiten organiseert. Kardinaal Eijk zit in het beschermcomité.

Beluister ook de aflevering van onze podcast De Roomse Loper, waarin Stijn Fens en Christian van der Heijden praten over de Nederlandse paus Adrianus VI. Via onderstaande speler, of via kanalen als Omny, iTunes, Spotify en Google Podcasts.

Adrianus VI-postzegel

Vrijdag is er in Rome een symposium over Adrianus VI georganiseerd door Weijers en haar staf, in april is er nog een conferentie in Rome over Adrianus in samenwerking met de Belgen en onze ambassadeur kreeg de Vaticaanse Post zover om een speciale Adrianus VI-postzegel uit te geven. Met daarop het portret dat bij haar in huis hangt. “Ik zit hier om Nederland te vertegenwoordigen. Het gaat hier om een Nederlander die in een bijzondere tijd in de geschiedenis, de belangrijkste functie in Europa vervulde. Als hij langer had geleefd, had hij meer kunnen doen. Een man met relevante ideeën die ook in onze tijd nog steeds van betekenis zijn.”

Ook Nederland lijkt - ietwat laat – wakker te zijn geworden. Afgelopen zondag startte hier het Adrianusjaar. “Adrianus stond een ander pausschap en een andere kerk voor”, zegt priester en kerkjurist Ad van der Helm, een van de initiatiefnemers. “Ik denk dat hij ons laat zien dat een sobere kerk, een bescheiden kerk die dichter bij het evangelie staat, een krachtige kerk kan zijn.”

Adrianus VI . Beeld Collectie ministerie van buitenlandse zaken
Adrianus VI .Beeld Collectie ministerie van buitenlandse zaken

Gelijkenis met Franciscus

Adrianus had nog een kracht, vindt hij: “Dat hij in zijn eigen sobere levenswijze, de manier waarop hij zijn hof voerde, getuigenis aflegde van zijn visie op de kerk. Dat zie ik ook bij Franciscus. Die twee lijken op elkaar. Er zijn kardinalen geweest die in het conclaaf tegen Franciscus hebben gezegd: ‘Je kunt je Adrianus noemen, want ook jij moet gaan hervormen.’”

Ook volgens Van der Helm is Adrianus van betekenis in de huidige tijd, bijvoorbeeld voor het contact met de andere kerken. “Ik ontmoet veel protestanten die zeggen: dit is een paus naar ons hart. Ze zien ook wel dat deze sobere man iemand van de dialoog was, die vond dat Luther op sommige punten gelijk had. Een paus als deze kan hen ook aanspreken. Zo brengt Adrianus, 500 jaar na zijn dood, protestanten en katholieken bij elkaar.”

De Projectgroep Adrianusjaar heeft een website - pausadrianus500.nl - en gaat ook een aantal lezingen organiseren. Museum Catharijneconvent komt met een kleine tentoonstelling en KRO-NCRV met een documentaire. Tenslotte staat ook het aartsbisdom Utrecht eind augustus op eigen wijze stil bij zijn beroemde zoon met een eucharistieviering en - alweer - een symposium. Zo heb je geen Adrianusjaar en zo zit het al bijna vol.

De Duitsers en Vlamingen claimen hem ook

Blijft de vraag, de eeuwige vraag, hoe Nederlands die Adrianus nu eigenlijk is. Nederland bestond bij zijn geboorte nog helemaal niet, maar maakte deel uit van het Heilig Roomse Rijk, dat je de voorloper van het huidige Duitsland kan noemen. Dus claimen de Duitsers hem, de Vlamingen (Adrianus was rector van de universiteit van Leuven) bij tijd en wijle ook, en dan zijn wij er nog.

Ambassadeur Weijers loste deze netelige kwestie diplomatiek op door in de aankondiging van haar symposium te spreken over ‘de paus van de Lage Landen’. Ad van der Helm wil van Adrianus eigenlijk geen ‘nationale’ kwestie maken. Maar zijn projectgroep heeft het op de website toch ook over een ‘Nederlandse paus uit het Utrechtse’? Van der Helm: “Je hebt gelijk, we mogen als Nederlanders gewoon trots op hem zijn. “

‘Barbaar’ uit het Noorden

Op 9 januari 1522 wordt de Utrechter Adrianus Floriszoon, 62 jaar oud, na een conclaaf van een paar weken volkomen onverwacht tot paus gekozen. Hij is de absolute compromiskandidaat, een onbekende buitenstaander die uit de hoge hoed wordt getoverd wanneer de Franse en de Duitse fracties het maar niet eens kunnen worden over een gezamenlijke kandidaat. Adrianus zelf is niet aanwezig in de Sixtijnse Kapel, maar bevindt zich in Spanje waar hij als stadhouder van koning Karel I (bij ons bekend als keizer Karel V) een opstand van de Spaanse steden de kop moet indrukken.

Paus Adrianus VI staat gelijk voor geweldige problemen. Maarten Luther is nog maar een paar jaar daarvoor in opstand is gekomen tegen Rome. Dan moet de Utrechtse paus de Europese vorsten zover krijgen om tegen de Turken te vechten die Rhodos belegeren.

En tenslotte is er het pauselijk hof dat zowel financieel als moreel op de rand van de afgrond staat. “Het is allemaal niet gelukt”, concludeerde Twan Geurts die een biografie over Adrianus schreef (‘De Nederlandse paus’). “Om Luther voor de kerk te behouden kwam hij reddeloos te laat, Adrianus heeft zelfs nog de hulp van zijn vriend Desiderius Erasmus ingeroepen. De Europese vorsten wilden ondertussen niet naar hem luisteren. Rhodos ging verloren. Daarbij komt dat het hem negen maanden kostte om vanuit Spanje in Rome te komen en toen hij er eenmaal was brak bijna gelijk de pest uit waardoor hij weinig kon doen. Bovendien paste zijn sobere levensstijl niet bij het Rome van de renaissance. “

De kardinalen hadden al snel spijt van hun keuze voor die vreemde ‘barbaar’ uit het Noorden. Op 14 september 1523 sterft Adrianus eenzaam en gedesillusioneerd na een pontificaat van 20 maanden.

Lees ook:

De Utrechter die paus werd

De enige ‘Nederlander’ die ooit paus werd kwam uit Utrecht. Bijna niemand kent hem meer. Zijn biograaf Twan Geurts hoopt Adrianus VI uit de schaduw te halen.

Je zou het bijna vergeten, maar de paus leidt nog altijd een kerk

Paus Franciscus is nadrukkelijk aanwezig tijdens de coronacrisis. Ondertussen neemt onder progressieve katholieken heel voorzichtig het gemor toe. Ze zijn bang dat deze hervormingspaus in alles wat hij doet één ding vergeet: hervormen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden