Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zenleraar Rients Ritskes en filosoof Arthur Nieuwendijk willen al mediterend één worden

Religie en Filosofie

Marinde van der Breggen

Arthur Nieuwendijk (l) en Rients Ritskes in het meditatiecentrum in Nijmegen. Nieuwendijk: 'Sinds ik mediteer, is filosofie voor mij iets heel anders geworden.' © Koen Verheijden

Zenleraar Rients Ritskes en filosoof Arthur Nieuwendijk schreven een boek over non-dualiteit, het idee dat alles één is. 'Het doel is dat mensen er happy van worden.'

De twee mannen zitten in lotushouding op grote, zwarte kussens in een zaaltje van het Nijmeegse meditatiecentrum. Aan hun broekspijpen kleeft nog wat modder van een wandeling in de nabijgelegen Ooijpolder. Rients Ritskes (60), een van Nederlands bekendste zenleraren, schenkt thee uit een thermoskan in kopjes zonder oor. Samen met collega-zenleraar Arthur Nieuwendijk (53), die van huis uit filosoof is, schreef hij het boek 'Non-dualiteit in de praktijk', een verslag van hun gesprekken over dat concept uit de boeddhistische filosofie.

Lees verder na de advertentie

Ooit stuitte Ritskes bij toeval op het zenboeddhisme. Toen hij zich bij de eindexamens van de middelbare school maar moeilijk kon concentreren op de stof, leende hij in een wanhopige poging het enige boek over concentratie uit de bibliotheek. Het bleek een boek over meditatie te zijn. Drie weken later slaagde Ritskes voor zijn examens, en besloot hij zich in de achtergrond van meditatie te verdiepen. Zo kwam hij uit bij het begrip non-dualiteit.

Wat is dat eigenlijk, non-dualiteit?

Ritskes: "Heel kortgezegd: alles is één. Dus jij en ik zijn één. Ja, we zitten hier met z'n drieën, maar we vormen één groep. Het gaat met name om het spirituele denkniveau. Kun jij nu onderscheid maken in jouw denken tussen wat ik denk en wat jij denkt?

Dit gesprek is het al­ler­be­lang­rijk­ste in de wereld, want er is nu geen ander gesprek

Nee, want ik weet niet wat u denkt.

Ritskes: "Ik weet ook niet wat jij denkt. Maar tegelijkertijd weet ik wel dat jij denkt door wat ik zeg. Ik zie jou nu nadenken. Ha, nu weet ik wel wat jij denkt! Zie je? Dit is een oefening in non-dualiteit. Dit is waar het om gaat. Dat mensen happy worden van het ervaren van non-dualiteit."

Maar wat heb je eraan?

Ritskes: "Dat je er gelukkig van wordt. Dat je ervan gaat lachen."

Ja, we moesten lachen. Maar we hebben nu gewoon een gesprek.

Ritskes: "Wacht even, wacht even. Gewoon een gesprek? Ik waardeer het anders. Dit gesprek is het allerbelangrijkste in de wereld, want er is nu geen ander gesprek. Morgen is een illusie, en gisteren is een illusie - het zijn herinneringen of projecties. Dit is de realiteit, hier ben ik. Dit is het enige wat je nu kunt beleven. Dit is non-dualiteit, dit moment, het nu, ervaren als het alles.

"Een ander aspect van non-dualiteit is empathie: Dat je je kunt inleven in iemand anders. Dan voel je eenheid en verbondenheid. Dat wil niet zeggen dat je je altijd één moet voelen met iedereen, wel dat je het vermogen bezit om dat te kunnen. In de zentraditie gaat het erom dat je leert denken wat je wilt denken. Daar word je gelukkig van."

Nieuwendijk: "Geluk is het vermogen je onder alle omstandigheden goed te voelen, ook al zijn die omstandigheden niet per se prettig. Je verbonden weten - of je kunnen verbinden met iets wat groter is dan jijzelf. Bijvoorbeeld door aandacht of zorg die je krijgt of kunt geven."

Valt zoiets te leren?

Ritskes: "Ja, door dagelijks te mediteren. Dat is mentale fitness. Door te mediteren, zen te beoefenen, kun je leren je aandacht te hebben waar je die wilt hebben. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat bij mensen die dagelijks mediteren het corpus callosum, de verbinding tussen de twee hersenhelften, dikker wordt. Dat komt omdat links en rechts, gevoel en ratio, meer gaan samenwerken. Ze worden één."

Ritskes mediteert al sinds zijn middelbareschooltijd en begon in 1987 met het geven van zencursussen. Nieuwendijk kwam in 2009 met zen in aanraking. Zijn studie filosofie ging voorspoedig: hij promoveerde in 1997, maar hij werd niet gelukkig van zijn werk als filosoof. Hij liep vast in het denken, zegt hij. En dus ging hij aan de slag als fietsenmaker. Pas toen Nieuwendijk ruim tien jaar later zen ontdekte, hervond hij de filosofie.

Hoe heeft het mediteren uw kijk op filosofie veranderd?

Nieuwendijk: "Filosofie zoals ik erin ben getraind, is een oefening in dualisme. Het werkt met concepten en begrippen. Een begrip is per definitie het onderscheiden van het een van het ander. Dat kan heel nuttig zijn en veel inzichten geven, maar het is inzicht dat voortkomt uit, en niet verder gaat dan het onderscheid dat je maakt. Sinds ik mediteer, is filosofie voor mij iets heel anders geworden. Het is niet meer van buitenaf op het leven neerkijken om het in kaart te brengen, maar een ervaring, een onderdeel van het leven. Volgens mijn vrouw en kinderen ben ik een stuk vrolijker sinds ik mediteer."

Ritkes promoveerde in 1997, maar hij werd niet gelukkig van zijn werk als filosoof. En dus ging hij aan de slag als fietsenmaker

In jullie boek komt een heel aantal westerse filosofen voorbij. Maar volgens jullie ontbreekt er in hun werk iets.

Ritskes: "Ik heb een blauwe maandag filosofie gestudeerd, maar ik ben er snel mee opgehouden omdat ik het gevoel had dat de theorie totaal is losgezongen van de praktijk. Als je te lang zo bezig bent, draai je daar in vast, daar kan Arthur over meepraten."

Nieuwendijk: "Filosofie houdt zich bijvoorbeeld niet bezig met de vraag 'Hoe word ik gelukkig', maar met de vraag 'Wat is het goede'. Dat is een zinvolle vraag, maar vooral als die ook gepaard gaat met oefening in dat ook doen."

Ritskes: "Wij proberen de theorie in verband te brengen met de praktijk. Dat is een wezenlijk verschil tussen de westerse en oosterse filosofie, want in de oosterse filosofie is die link er altijd geweest. Dat is denk ik wat zen en mindfulness zo populair maakt. Het is toegepaste oosterse filosofie, die niet strijdig is met de westerse, maar wel de link legt die in de westerse filosofie de afgelopen eeuwen niet gelegd is."

Dualiteit is dus niet goed. Waarom niet?

Ritskes: "Dingen zijn niet goed of fout, alleen beter of minder goed. Het hangt af van de situatie. Je moet eigenlijk altijd beide perspectieven hebben, want ze vullen elkaar aan. Als je een telefoonnummer moet onthouden, ga je niet bedenken wat de betekenis achter die cijfers is, het is gewoon een reeks cijfers. Maar als jij er zelf betekenis aan geeft, bijvoorbeeld door te denken: Dit is mijn geboortedatum min drie, kun je die betekenisloze cijfers wel beter onthouden."

Maar het non-duale perspectief ontbreekt dus een beetje in onze westerse maatschappij, zeggen jullie?

Ritskes: "Dat zeg je heel zorgvuldig: een beetje. Het ontbreekt er niet aan, er zijn veel empathische mensen. Maar ik denk wel dat de beeldschermpjescultuur ons niet empathischer maakt.

"Een uur per dag facebooken, dat blijkt ten koste te gaan van je eigen vriendenkring. Depressies en zelfmoord, dat zijn uiteindelijk de gevolgen van te ver doorgeslagen dualiteit."

Dat is een nogal grote claim.

Ritskes: "Ja, daarom zeg ik het ook. Ik denk dat dat zo is. Van dualiteit word je gek. Als je je alleen maar afgezonderd voelt van de wereld, wordt de eenzaamheid zo groot dat je niet meer weet wie je bent."

Nieuwendijk: "Eenzaamheid is een ervaring van afgescheiden zijn. Dat is een mooi voorbeeld van een doorleefde dualiteit die letterlijk ziek maakt."

En hoe kan non-dualiteit je daar dan uit halen?

Ritskes: "Doordat je denkt: 'Ik ben morgen eenzaam, want ik was gisteren eenzaam', ben je nu eenzaam. Maar nu is nu en morgen is morgen. Het nu met een open geest tegemoet treden zonder die projecties, wensen of verlangens, dat is zen, verlichting. Dat is geluk. De missie van ons meditatiecentrum is zoveel mogelijk mensen faciliteren in duurzaam geluk. Geen egoïstische missie dus."

Tenzij je het doet om er zelf gelukkig van te worden.

Nieuwendijk: "Jouw geluk, mijn geluk, dat is een heel dualistische gedachte. Je zou ook kunnen zeggen: geluk is niet iets wat van mij of van jou is, maar van ons samen."

Ritskes: "Ik kan anderen niet helpen aan hun geluk te werken als ik zelf niet weet hoe dat moet. Als ik dat wel weet, dan kan ik dat wel. En dan hoop ik dat jij het me niet kwalijk neemt dat ik er gelukkig van word als ik jou gelukkig maak."

Arthur Nieuwendijk

Arthur Nieuwendijk (1964) studeerde filosofie aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde in 1997 op de vraag naar de geldigheid van logische principes. Na zijn promotie stopte hij met filosofie en werd fietsenmaker. In 2009 kwam hij met zen in aanraking. Hij volgde een zenleraar- opleiding bij Zen.nl en leidt nu de locaties in Amsterdam.

Rients Ritskes

Rients Ritskes (1957) startte in 1987 in Nederland met het geven van zencursussen. In 1990 stopt hij met zijn werk als studieadviseur om fulltime zenleraar te worden. Ritskes heeft meerdere boeken geschreven en trainde verschillende bekende Nederlanders in zen, zoals Herman Wijffels, Raymond van Barneveld en Dick Bruna, die ook het logo voor meditatiecentrum Zen.nl ontwierp. Zijn meditatiecentrum Zen.nl heeft inmiddels 41 locaties door heel Nederland: meer dan duizend mensen volgen er lessen.

Deel dit artikel

Dit gesprek is het al­ler­be­lang­rijk­ste in de wereld, want er is nu geen ander gesprek

Ritkes promoveerde in 1997, maar hij werd niet gelukkig van zijn werk als filosoof. En dus ging hij aan de slag als fietsenmaker