Wen er maar aan: de politieke islam blijft

religie en filosofie

Melvyn Ingleby

Shadi Hamid: "Vergeet de scheiding van kerk en staat: de islam is nu eenmaal politieker." © Trouw
Interview

Het Westen is sterk geseculariseerd, in moslimlanden gaat dat niet gebeuren, meent politicoloog en islamexpert Shadi Hamid. Want de islam zit heel anders in elkaar. Dat vormt wel een bedreiging voor de westerse liberale democratie, maar Hamid vindt dat niet zo erg.

De islam zal de politieke arena niet verlaten. Dat is de centrale stelling van de Amerikaanse schrijver Shadi Hamid (33) in zijn nieuwste boek, 'Islamic Exceptionalism'. Meer dan tien jaar lang deed Hamid onderzoek naar islamistische bewegingen in het Midden-Oosten. Hij sprak met demonstranten die de dood opzochten, studenten die tijdens hun celstraf de Koran uit het hoofd leerden, en met de politieke leiders van islamistische partijen in Egypte, Tunesië en Turkije.

Telkens vroeg hij hun naar hun ambities en beweegredenen. Zijn voorgevoel werd bevestigd: de islam verhoudt zich fundamenteel anders tot noties als wetgeving, macht en politiek dan wij in het Westen misschien graag zouden zien. Maar dat is niet per se erg.

Die conclusie leverde hem veel recensies maar weinig vrienden op. "Hoezo 'de' islam?", reageerden verontwaardigde academici, die het boek van essentialisme beschuldigden. "Hoezo 'niet erg'?", riepen verbeten liberalen, die in het islamisme een gevaarlijk kwaad zien, en in Hamid een undercover islamist.

Beide groepen critici maken volgens Hamid dezelfde fout. "Er is een onwil om reële verschillen tussen mensen te accepteren. Juist liberalen moeten onder ogen kunnen zien dat miljarden mensen ter wereld nu eenmaal niet hun liberale wereldbeeld delen."

Lees verder na de advertentie

U ergert zich aan de manier waarop academici de politieke Islam benaderen. Wat maakt uw benadering anders?

Het probleem is dat religie geen deel meer uitmaakt van ons begripskader

Shadi Hamid

"Veel onderzoekers zijn huiverig om algemene uitspraken over 'de islam' te doen. Dat is begrijpelijk, want helaas leven we in een politiek klimaat waarin moslims al veel te vaak over een kam geschoren worden. Om deze demonisering tegen te gaan, benadrukken academici dan ook vaak dat moslims ook maar gewoon mensen zijn met sociaal-economische belangen, net als jij en ik.

De politieke islam zou voortkomen uit armoede, werkeloosheid, migratiestromen, ga zo maar door. Dit is goedbedoeld, maar feit blijft dat in een land als Egypte meer dan 85 procent van hen eveneens vindt dat geloofsafvalligheid met de dood bestraft dient te worden. Om dat te begrijpen, moeten we de waarde van religie serieus nemen.

"Het probleem is dat religie geen deel meer uitmaakt van ons begripskader. Om die afstand te overbruggen heb ik mijzelf jarenlang ondergedompeld in de wereld van islamistische partijen, vooral die van de Moslimbroederschap in Egypte. Dat heeft me de nodige kritiek opgeleverd van mensen die me ervan verdenken zelf een islamist te zijn. Maar het heeft me ook heel dichtbij de kracht van het geloof gebracht.

Neem wat er gebeurd is op het Rabaaplein in Cairo, waar in augustus 2013 bijna duizend Moslimbroeders vermoord werden door het Egyptische leger. Islamitische studenten van 20 liepen hun dood tegemoet, overtuigd dat ze naar het paradijs gingen. Bespreek dat maar eens in een college politicologie."

Hoe verklaart u dat de Islam nog steeds zo'n grote politieke rol speelt?

De islam verhoudt zich heel anders tot wetgeving, bestuur en politiek. Tawhid, de eenheid van God, betekent dat ook de aardse en politieke werkelijkheid goddelijk zijn

Shadi Hamid

"In het Westen gaan we er vaak van uit dat een seculiere samenleving normaal is. We veronderstellen dat de islam uiteindelijk net als het christendom aan politieke invloed zal verliezen. Maar dat is onlogisch, want de grondbeginselen van beide religies zijn totaal verschillend. In het christendom is er een duidelijke scheiding tussen het aardse en het goddelijke. 'Het Koninkrijk Gods is niet van deze wereld', zei Jezus. Het Nieuwe Testament heeft dan ook weinig te melden over staatsinrichting.

"De islam verhoudt zich heel anders tot wetgeving, bestuur en politiek. Tawhid, de eenheid van God, betekent dat ook de aardse en politieke werkelijkheid goddelijk zijn. Bovendien was Mohammed naast een profeet ook een staatsman. Hij bouwde vanuit Medina een regering op en trok ten strijde tegen andere stammen. Het is voor moslims dan ook logisch dat de Koran vol staat met richtlijnen over hoe je een samenleving dient te besturen. Dit maakt de islam politieker en daardoor beter bestand tegen secularisering."

Is het niet anachronistisch om uw uitleg te baseren op zevende-eeuwse teksten?

"Nee, want de praktische inslag van de Koran kan telkens opnieuw worden uitgevonden. Dit maakt de islam veel flexibeler dan het christendom. Waar de katholieke kerk in de 19de eeuw vaak overrompeld werd door moderne denkbeelden over socialisme of democratie, wezen islamitische hervormers erop dat dergelijke principes allang in de Koran te vinden vielen.

"Dat zie je in een werk als 'Sociale Rechtvaardigheid in de Islam' (1949) van de aan de Moslimbroederschap gerelateerde Sayyid Qutb (1906-1966). Hoewel Qutb vanwege zijn invloed op het jihadisme vaak wordt weggezet als een reactionair, is dit werk een heel modern pleidooi voor een milde vorm van socialisme - maar dan gerechtvaardigd aan de hand van Koranverzen. Dat de islam door dit soort interpretaties minder hoeft te wijken voor secularisering is dus niet archaïsch, maar juist heel modern."

Als de Islam zich zo makkelijk naar moderne politieke denkbeelden voegt, waarom leidt het Islamisme dan tot zo'n grote polarisering in het Midden-Oosten?

Islamisten geloven dat islam en sha­ria­wet­ge­ving centraal dienen te staan in het publieke leven, ze organiseren zich politiek rond dat doel

Shadi Hamid

"Islamisten geloven dat islam en shariawetgeving centraal dienen te staan in het publieke leven, ze organiseren zich politiek rond dat doel. Lange tijd opereerden islamisten vooral vanuit de samenleving: ze organiseerden onderwijs, gezondheidszorg, voedselbanken, enzovoorts. Maar daarnaast kregen ze te maken met de moderne natiestaat.

"Dat leidde tot problemen, want sharia en natiestaat hebben uiteenlopende uitgangspunten. De sharia is een wetspraktijk die op lokaal niveau afweegt hoe bepaalde principes en tradities moeten worden toegepast. Ze valt niet in een boek te vinden, en leent zich erg slecht voor een gecentraliseerd systeem. De natiestaat gaat juist uit van een sterke centralisering en een omschreven wet die overal gelijk is. Als je die zucht naar regulering en controle aan een bepaalde religie bindt, is dat natuurlijk bedreigend."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Shadi Hamid © RV

Is het niet eerder bedreigend dat islamisten denken dat ze door de sharia een monopolie op de waarheid hebben, wat ze dus per definitie ondemocratisch maakt?

"Dat is een onjuiste karakterisering. De sharia gaat ervan uit dat Gods bedoelingen niet definitief vast te stellen zijn. Juist daarom zijn er verschillende scholen binnen islamitische jurisprudentie. Geen ervan zegt 'de waarheid' te kennen. Denken islamisten daarom niet dat ze gelijk hebben? Natuurlijk wel, maar dat doen andere partijen ook. Dit hoeft niet te betekenen dat islamisten niet mee kunnen draaien in een pluralistische samenleving.

"In Tunesië heeft de leider van de islamistische partij Ennahda, Rachid Ghannouchi, expliciet gezegd dat zijn partij de waarheid niet in pacht heeft. Maar het probleem is dat het mensen vaak niet gaat om wat islamisten doen, maar om wie ze zijn. Juist wanneer islamisten meedoen aan het democratische spel, zoals in Turkije, Egypte of Tunesië, leidt dit tot polarisatie en existentiële angsten."

Komen die angsten niet voort uit het feit dat mainstream-islamisten óók kunnen radicaliseren wanneer ze de macht overnemen? Tunesië is een van de landen die de meeste strijders aan IS leveren.

Maar dat betekent niet dat IS voortvloeit uit partijen als de Ennahda of de Mos­lim­broe­der­schap

Shadi Hamid

"Dat klopt. In mijn boek bespreek ik veel gevallen van jonge moslims die uit teleurstelling in mainstream-islamistische partijen op zoek gaan naar radicalere opties. Maar dat betekent niet dat IS voortvloeit uit partijen als de Ennahda of de Moslimbroederschap. Integendeel, IS breekt juist totaal met deze bewegingen. Waar mainstream-islamisten de stembus en de natiestaat omarmen, roept IS op tot de vernietiging ervan. Het wijst hierbij op het falen van de Moslimbroederschap. Oftewel: juist door mainstream-islamisten te marginaliseren, geef je meer geloofwaardigheid aan anti-democratische extremisten als IS."

Maar hoe kunnen islamisme en democratie dan samengaan zonder de door uzelf genoemde polarisering en existentiële angsten?

"De inzet moet verlaagd worden. Het probleem in het Midden-Oosten is dat het in de politiek vaak alles of niets is: the winner takes it all. Om dit tegen te gaan, moet de vaak autoritaire staat afgezwakt worden zodat democratische instituties kunnen groeien. Islamisten en niet-islamisten moeten dus afspreken om heikele vraagstukken als de status van de sharia aanvankelijk uit te stellen om zich eerst te richten op democratisering. Uiteindelijk zullen die fundamentele vragen uiteraard weer ter sprake komen, maar dan in een stabielere context.

"Kijk naar landen als Indonesië en Maleisië. Ook hier vinden uitgebreide discussies plaats over de islam, maar dan via instituties en binnen een democratisch proces van duwen en trekken. Doordat het bestaan van de politieke orde niet meer in het geding is, zie je dat existentiële angsten afnemen en de publieke rol van de islam normaliseert. Ook seculiere partijen beroepen zich in deze landen op de islam. In Indonesië is de meeste shariawetgeving doorgevoerd door de seculiere Golkar partij. Een soort islamisme zonder islamisten dus."

Oftewel: het eindresultaat heeft alsnog weinig te maken met een liberale democratie?

Mensen zijn op zoek naar een politiek die materieel eigenbelang overstijgt en een bepaalde verbondenheid biedt

"Ja, maar waarom zou dat moeten? We gaan er veel te makkelijk van uit dat liberalisme en democratie per definitie samengaan, terwijl in werkelijkheid beide principes juist op gespannen voet staan. Ook in het Westen keurden liberale verlichtingsdenkers in de 18de en 19de algemeen stemrecht af. Dat liberalen en democraten naar elkaar toe groeiden is het resultaat van een proces dat niet overal geldt en bovendien niet afgesloten is.

"Het wordt wereldwijd steeds duidelijker dat ook het liberalisme grote zwaktes heeft. Mensen zijn op zoek naar een politiek die materieel eigenbelang overstijgt en een bepaalde verbondenheid biedt. Neem Polen, Israël, Hongarije, India en nu ook de Verenigde Staten: ook buiten islamitische landen worden op democratische wijze regeringen gekozen die niet bepaald liberaal te noemen zijn."

En hebben we dat maar te accepteren? Trekt u ergens een rode lijn?

"Mijn rode lijn is het accepteren van democratische uitkomsten. Ook ik kan me als Amerikaanse moslim bedreigd voelen door de verkiezing van Trump. Maar ik erken dat hij democratisch gekozen is. Ik neem dat erg serieus, want mijn onderzoek heeft me laten zien wat de alternatieven zijn wanneer een machtige minderheid een verkiezingsresultaat niet accepteert. Een militaire staatsgreep, het verbannen van islamistische partijen, het opsluiten en uitmoorden van hun leden, het opdringen van bepaalde normen door een kleine seculiere elite. Zijn dat de alternatieven voor de islamitische wereld?

"Ik denk dat het onrealistisch is dat de politieke islam op een democratische wijze zal verdwijnen. Persoonlijk voel ik me ook ongemakkelijk met die conclusie, maar politiek gaat niet alleen over je eigen wensen. En als er iets is wat ik in het Midden-Oosten heb geleerd, dan is het: wees voorzichtig met wat je wenst."

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Het probleem is dat religie geen deel meer uitmaakt van ons begripskader

Shadi Hamid

De islam verhoudt zich heel anders tot wetgeving, bestuur en politiek. Tawhid, de eenheid van God, betekent dat ook de aardse en politieke werkelijkheid goddelijk zijn

Shadi Hamid

Islamisten geloven dat islam en sha­ria­wet­ge­ving centraal dienen te staan in het publieke leven, ze organiseren zich politiek rond dat doel

Shadi Hamid

Maar dat betekent niet dat IS voortvloeit uit partijen als de Ennahda of de Mos­lim­broe­der­schap

Shadi Hamid

Mensen zijn op zoek naar een politiek die materieel eigenbelang overstijgt en een bepaalde verbondenheid biedt