Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

We weten niet hoe we sterven moeten

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

© Getty
Filosofisch elftal

In een essay in Trouw pleitte hoogleraar ethiek Frits de Lange voor de kunst om langzaam te sterven. Maar hoe moet dat dan? Het Filosofisch Elftal probeert antwoord te geven.

‘Ooit was de dood taboe, nu leven we in stervensontkenning’, schreef hoogleraar ethiek Frits de Lange zaterdag in deze krant. In zijn essay over ‘slow dying’ breekt hij een lans voor wat vroeger beginnen met sterven. In plaats van het ideaal van de – vaak onrealistische – snelle, zachte dood hoog te houden, kunnen we volgens hem beter alles op alles zetten om zo prettig mogelijk langzaam te sterven. Leven we inderdaad in stervensontkenning, en zo ja, wat moeten we daarmee? Hoe moet de stervenskunst eruitzien?

Lees verder na de advertentie

“Ik denk dat we eerder in levensontkenning leven dan in stervensontkenning”, zegt Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit. “In onze samenleving wordt het onvolmaakte zoveel mogelijk weggedrukt. Aftakeling mag eigenlijk niet bestaan, zowel aan het begin als aan het einde van ons leven. Het gevolg: embryo’s worden direct onderzocht, gebreken bij oude mensen eindeloos gerepareerd. De kwetsbaarheid van het menselijk bestaan wordt daarmee onterecht ontkend. Want het onvolmaakte hoort bij het leven. Als daarvoor geen ruimte mag bestaan, ontken je het leven zelf.”

© rv

“Ik vind niet dat we ons sterven ontkennen”, reageert politiek filosoof Ivana Ivkovic. “Veel mensen zijn tegenwoordig juist bezig met hun eigen stervensproces, denk aan alle discussies rondom euthanasie en het recht op zelfdoding. Maar mochten we ons sterven wel ontkennen, dan lijkt mij dat juist een goede zaak. Je moet natuurlijk niet letterlijk ontkennen dat de dood bestaat. Maar ik begrijp heel goed dat mensen zich voor het sterven willen afschermen. We kunnen niet oud worden en sterven op een waardige manier, hoe graag we dat ook willen. Humaniteit en sterven gaan niet samen.”

We hebben nu alleen het streven naar een zo gezond mogelijk lichaam. Maar wat moet stervenskunst dan nog behelzen?

Gert-Jan van der Heiden

Van der Heiden: “Toch moeten we ook leren omgaan met die negatieve aspecten van het leven. Interessant is dat filosofie van oudsher draait om leren sterven, maar dat het lastig is hoe we dat in onze tijd moeten invullen. De stervenskunst speelde met name bij de antieke en middeleeuwse filosofen een grote rol. Het draaide daarbij om het voorbereiden op het hiernamaals: in het christendom op de toekomstige ontmoeting met God, bij de antieke filosofen op de zorg voor de onsterfelijke ziel. Het leven stond daarmee in het licht van iets wat het feitelijke, organische leven overstijgt. Dat is in deze tijd weggevallen. Velen geloven niet in God of de ziel. We hebben nu alleen het streven naar een zo gezond mogelijk lichaam. Maar wat moet stervenskunst dan nog behelzen?”

Ivkovic: “Frits de Lange schrijft dat we beter worden in doodgaan als we langer kunnen sterven. Dat lijkt mij niet het geval, dat kan vernietigend uitpakken. Ik sluit me aan bij filosoof Emmanuel Levinas op dit punt. Hij stelt: de dood is voor mij altijd enkel tegenwoordig in de ander. Oftewel, ik ken de dood, maar niet die van mij. Tussen mijzelf en de dood is er altijd nog tijd. Nu wordt die tijd natuurlijk kleiner naarmate je ouder wordt, maar dan is er alsnog tijd. Zelfs wanneer je al heel oud bent is de dood niet dringend aanwezig. Je denkt wel: ik ga dood, maar niet: ik ga nú dood. Dat is belangrijk. Als door ziekte die tijd ineens korter of onzeker wordt, is de aanwezigheid van de dood namelijk verpletterend. Je kunt dan simpelweg niet leven. Bij het sterfbed van mijn vader en een vriendin heb ik dat met eigen ogen gezien. Zij kregen te horen dat ze respectievelijk nog één en vijf jaar te leven hadden. Als de aanwezigheid van het sterven zo indringend is, wordt leven onmogelijk. Je denkt bijvoorbeeld: ik wil op vakantie. Maar waarom ga je niet twee keer op vakantie, of een heel jaar? Je kunt het leven niet langer vormgeven. Alles wat je doet wordt betekenisloos.”

© Koen Verheijden

Van der Heiden: “Lastig hierbij is dat we ook steeds beter worden in het leven oprekken, dankzij medisch-technische ingrepen. Soms gaan we daarin te ver, waardoor het leven nauwelijks nog leefbaar is vanuit menselijk perspectief. Hedendaags filosoof Giorgio Agamben schrijft over de figuur van de homo sacer, de heilige mens. In onze strijd het lijden uit te bannen creëren we iets anders, wat Agamben het ‘naakte leven’ noemt. Dat is een bestaan ontdaan van allerlei facetten die wij karakteristiek menselijk achten, zoals de rede en een eigen wil. Denk aan mensen die hoogdement zijn of aan comapatiënten. Vandaag de dag worden we geconfronteerd met de vraag hoe daarmee om te gaan. Stervenskunst gaat uit van een integraal mens-zijn, maar die vorm van menselijkheid ontbreekt in deze voorbeelden. Maar misschien ligt de stervenskunst in deze gevallen bij de anderen. Familieleden en wellicht verplegers kunnen getuigen zijn van deze bestaansvorm aan de grens van de menselijkheid. Vanuit die betrokkenheid kunnen ze zien wat die levensvorm is en hoe ze daarmee om kunnen gaan. Stervenskunst is dan niet iets voor het stervende individu, maar voor degenen die om het sterfbed staan.”

Vaak draait daarin alles om de stervende. Maar probeer bijvoorbeeld ook te bedenken wat jij nog kunt betekenen voor de mensen om je heen, in plaats van andersom, en de banden met de wereld nog niet door te snijden.

Ivana Ivkovic

Ivkovic: “De homo sacer wijst op een mens ontdaan van menselijkheid. Maar die menselijkheid vind je niet in het sterven, maar in het leven. Daarom moeten we ons richten op de levenskunst. Laat in het sterfproces de dood niet alles overnemen. Vaak draait daarin alles om de stervende. Maar probeer bijvoorbeeld ook te bedenken wat jij nog kunt betekenen voor de mensen om je heen, in plaats van andersom, en de banden met de wereld nog niet door te snijden. Zoals filosoof René Gude aanraadde: leg de laatste meters achteruitlopend af, om oogcontact te kunnen houden met de overlevenden. Voor mij is er geen stervenskunst. Of enkel op een afgeleide manier: de levenskunst tot het einde niet vergeten.”

Lees ook: 
Waarom we meer moeten inzetten op slow dying

De dood is geen taboe meer, maar over sterven praten we niet. Toch kun je daar maar beter vroeg mee beginnen, betoogde Frits de Lange.

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen.

Deel dit artikel

We hebben nu alleen het streven naar een zo gezond mogelijk lichaam. Maar wat moet stervenskunst dan nog behelzen?

Gert-Jan van der Heiden

Vaak draait daarin alles om de stervende. Maar probeer bijvoorbeeld ook te bedenken wat jij nog kunt betekenen voor de mensen om je heen, in plaats van andersom, en de banden met de wereld nog niet door te snijden.

Ivana Ivkovic