Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

We moeten oog hebben voor de goede én slechte kanten van onze geschiedenis

Religie en Filosofie

Bas Roetman

Een kranslegging bij het Nationaal Monument Slavernijverleden tijdens de nationale herdenking van de afschaffing van de slavernij in het Oosterpark. © ANP
Theologisch Elftal

Waarom is het belangrijk dat een land zich bewust is van de donkere kanten van haar geschiedenis? Net als een individu moet ook een natie zich voortdurend een spiegel voorhouden, vinden Matthias Smalbrugge en Janneke Stegeman.

Dertien jaar geleden kreeg een commissie onder leiding van hoogleraar Frits van Oostrom de opdracht een lijst op te stellen van de vijftig belangrijkste thema’s uit de Nederlandse geschiedenis: de Canon van Nederland. Sinds 2009 zijn die thema’s verplichte kost in het onderwijs. De canon heeft een grote variatie aan onderwerpen, zoals Willem van Oranje, de Beemsterpolder, de Rotterdamse haven en Srebrenica.

Lees verder na de advertentie
Het is belangrijk dat je snapt waar anderen vandaan komen

Janneke Stegeman

Deze canon was de afgelopen jaren vaak het onderwerp van kritiek, omdat die de omstreden episodes uit het nationale verleden niet genoeg zou belichten. Minister van onderwijs Van Engelshoven geeft nu gehoor aan die kritiek. Er komt een nieuwe onderzoekscommissie onder leiding van historicus James Kennedy, die de canon gaat evalueren. De minister heeft de commissie opgedragen om daarbij extra aandacht te besteden aan de ‘schaduwkanten van de Nederlandse geschiedenis’, zoals de slavernij, de ondergeschikte positie van vrouwen en de koloniale oorlog in Indonesië.

Matthias Smalbrugge, hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, is blij dat de herziening er komt. “Onze blik op het verleden is voortdurend aan verandering onderhevig, het is een proces dat voortdurend doorgaat. Dat is hoogst noodzakelijk, want zonder zicht op het verleden wordt het heden onbegrijpelijk.”

Ook Janneke Stegeman, bijbelwetenschapper en voormalig Theoloog des Vaderlands, vindt het goed dat de vijftig thema’s nog eens onder de loep worden genomen. “Er zaten wat eenzijdigheden in de canon. De witte mannen zijn oververtegenwoordigd. Het zou mooi zijn als we de schaduwzijden benadrukken en daarnaast ook positieve historische figuren eruit zouden kunnen lichten die niet wit zijn. Daarbij denk ik bijvoorbeeld aan Anton de Kom, de Surinaamse vrijheidsstrijder en verzetsheld.”

Ritueel

Het nationale verleden heeft nu eenmaal zijn minder fraaie kanten, net als ieder individu die ook heeft, zegt Stegeman. “Als mens kun je pas echt de verbinding met een ander mens aangaan als je zelfkennis hebt, kennis van je goede en slechte kanten. Het persoonlijke verleden vormt daar een belangrijk onderdeel van. In mijn kerk houden we elk jaar voor Pasen een handwasritueel. Een dergelijk ritueel biedt ruimte om stil te staan bij dingen die niet goed zijn gegaan, of die je anders had gewild. Na die bewustwording kun je de toekomst met open vizier tegemoet zien. Dat is voor mij ook de grote waarde van de kerk: niemand hoeft daar een facebook-verhaal over zichzelf te vertellen, waarin de negatieve kanten zijn weggepoetst. Je mag je er helemaal zijn, met zowel je positieve kanten als je onvolkomenheden.”

Op dezelfde manier is het belangrijk om oog te hebben voor zowel de goede als de slechte kanten van de Nederlandse geschiedenis, vindt Stegeman. “Nederland is een divers land. Daarom is het belangrijk dat je snapt waar anderen vandaan komen en begrijpt hoe Nederland is geworden tot wat het is.”

Zonder zicht op het verleden wordt het heden onbegrijpelijk

Matthias Smalbrugge

Smalbrugge is het daarmee eens. “Als je het als land niet aandurft om jezelf bij tijd en wijle een spiegel voor te houden, dan is dat een onvolwassen houding. Als Nederlander en westerling moet ik mezelf verhouden tot het collectieve verleden, en dus ook tot de koloniale geschiedenis en de slavernij. Door met elkaar over die geschiedenis te praten kunnen we nader tot elkaar komen.

“Kennedy en zijn commissie hebben eigenlijk een onmogelijke taak. Aan de ene kant moeten ze zo objectief mogelijk zijn, zonder dat de nieuwe canon een grijs, kleurloos verhaal wordt. Dat de kleurloosheid kan toeslaan zag je bijvoorbeeld in de historische duiding van het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Aanvankelijk overheerste het idee dat Nederland massaal in verzet was gekomen, maar later bleek het allemaal veel minder heldhaftig te zijn. Aan de andere kant moet de commissie een helder standpunt innemen over goed en fout, zonder dat het een politiek correct, moralistisch verhaal wordt. We moeten de grijsheid vermijden, maar de politieke correctheid ook.”

Schuld

Hoe past het christelijke concept schuld in dit verhaal? Zouden Nederlanders zich vandaag de dag bijvoorbeeld nog schuldig moeten voelen over het nationale koloniale verleden? Nee, zegt Smalbrugge. “Religieus gesproken is het woord ‘schuld’ veel te zwaar beladen, helemaal in ons calvinistische land. Het is terecht dat je als kind niet verantwoordelijk wordt gehouden voor de daden van je ouders, en dus ook niet voor de daden van je verre voorouders. In de context van de historische canon kies ik liever voor het woord ‘ereschuld’: alle Nederlanders hebben de morele plicht om zich bewust te blijven van de donkere kanten uit de nationale geschiedenis.”

Voor een antwoord op de vraag hoe om te gaan met de donkere kanten van de geschiedenis, is het de moeite waard de Bijbel erbij te pakken, legt Stegeman uit. Ook zij vindt het woord schuld in dit verband niet de beste term. “Ik weet niet of schuld hier een productief woord is. Ik spreek liever over verantwoordelijkheid: we dragen de verantwoordelijkheid om voortdurend na te denken over hoe dat verleden in het heden doorwerkt.”

Lot

Als voorbeeld noemt Stegeman het verhaal over de vrouw van Lot: toen Lot en zijn vrouw de stad Sodom ontvluchtten, beval God hen om niet terug te kijken. “De vrouw van Lot keek toch om, waarop God haar veranderde in een zoutpilaar. Dat wordt vaak uitgelegd als straf. Predikante Mariecke van de Berg interpreteert het verhaal heel anders. Volgens haar is de vrouw van Lot eigenlijk heel moedig. Ze kijkt terug omdat de verwoesting van Sodom haar aan het hart gaat. Ze neemt de verantwoordelijkheid om het te zien.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook: 

Canon van de vaderlandse geschiedenis moet volgens James Kennedy ook schaduwkanten belichten

De canon van de vaderlandse geschiedenis is na dertien jaar toe aan vernieuwing. Een commissie onder leiding van de Amerikaans-Nederlandse historicus James Kennedy evalueert komend jaar de vijftig vensters op de geschiedenis. De schaduwkanten van het verleden krijgen extra aandacht.

Deel dit artikel

Het is belangrijk dat je snapt waar anderen vandaan komen

Janneke Stegeman

Zonder zicht op het verleden wordt het heden onbegrijpelijk

Matthias Smalbrugge