Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wat maakt het geloof geen krampachtig houvast? De liefde, zegt men

Religie en Filosofie

Welmoed Vlieger

© Maartje Geels
Column

Sommige vragen zullen altijd gesteld blijven worden omdat er nu eenmaal geen eenduidig, voor allen bevredigend antwoord op bestaat. 

Met zo'n vraag werd ook de schrijfster en redacteur van Charlie Hebdo, Zineb El Rhazoui, die tijdens de aanslag elders was, onlangs geconfronteerd: 'Waarom zoeken zoveel mensen toch houvast in religie?' In de Volkskrant haakte Arnon Grunberg hierop in door te stellen dat we ervoor moeten waken religie met religieus geweld en fundamentalisme te verwarren. Een terechte opmerking die juist nu volop aandacht verdient. Maar wat mij vooral intrigeerde was de vraag zelf, de formulering ervan. Want is dát nu het kenmerk van een religieus mens, dat hij of zij zoekt naar houvast?

Lees verder na de advertentie
Ik verwonder me erover hoe gemakkelijk religie en geloof soms worden gereduceerd tot iets dat voortkomt uit een menselijk tekort

Ik verwonder me erover hoe gemakkelijk religie en geloof soms worden gereduceerd tot iets dat voortkomt uit een menselijk tekort - angst voor onzekerheid, het onbekende, schuldgevoelens etc. Het is dan nog maar een kleine stap naar de overtuiging dat je pas een sterk, vrij en weldenkend mens bent als je 'dat naïeve geloof in een sprookjesfiguur' niet (meer) nodig hebt. Waar in deze overtuiging aan voorbij wordt gegaan is dat zoiets als geloof - zeker in onze westerse, geseculariseerde wereld - allang niet meer vanzelfsprekend is. Het is een omstreden terrein geworden dat om moedige reflectie vraagt bij diegene die het religieuze ernstig neemt.

Dostojewski

Iemand die dit op fenomenale wijze gedaan heeft is de Russische schrijver Dostojewski. Zowel in zijn persoonlijke leven als in zijn romans wordt hij voortdurend heen en weer getrokken tussen twijfel en geloof, tussen de kennis van het verstand en die van het hart: 'Ik moet u van mijzelf bekennen, dat ik een kind van deze eeuw ben, een kind van het ongeloof en de twijfel. [...] En toch zendt God mij soms ogenblikken van volslagen rust.'

Hoewel Dostojewski momenten van grote vreugde kent, wordt zijn leven al vanaf zijn vroegste jeugd getekend door vertwijfeling, eenzaamheid en zware beproevingen. Hij lijdt aan hevige epilepsie, moet jarenlang als dwangarbeider in Siberië doorbrengen en staat op zeker moment oog in oog met zijn eigen dood voor het schavot - om er in de laatste seconden achter te komen dat het hele gebeuren in scène is gezet om hem en zijn kompanen de schrik van hun leven te bezorgen. Al met al genoeg reden voor cynisme, lijkt mij, maar het omgekeerde gebeurt: de voor het rationele denken volstrekt onbegrijpelijke en onaanvaardbare sprong in het geloof wint aan kracht.

Dostojewski laat zien wat maar weinig mensen durven erkennen: dat geloof geen houvast of een veilig bezit is, maar een riskante onderneming die om voortdurende bijstelling vraagt: 'Mijn lofzang is door het vuur van de twijfel gegaan'.

Vragen die raken aan de religieuze motivatie van mensen zou ik daarom op een andere manier willen formuleren: wat maakt dat een mens iets in zijn leven erkent dat zijn of haar doen en laten te boven gaat, iets dat uitgaat boven het humanistisch ideaal van menselijke ontplooiing ter wille van die ontplooiing zelf? Zo'n vraag laat ruimte aan de persoonlijke ervaring.

Sommigen zeggen dat het de liefde is, die ondanks alles erkend en herkend wordt in de ander. Dat het de liefde is die maakt dat geloof geen krampachtig houvast, geen dwingend systeem maar een lofzang is. Maar ja, alleen kinderen en dwazen kunnen zoiets bedenken.

Welmoed Vlieger is filosoof en schrijft sinds februari 2018 een tweewekelijkse column voor Trouw. 

Deel dit artikel

Ik verwonder me erover hoe gemakkelijk religie en geloof soms worden gereduceerd tot iets dat voortkomt uit een menselijk tekort