Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wat betekenen al die alleenstaanden voor ons denken en identiteit?

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

'Waar we voor op moeten passen, is zeggen dat vastigheid voor iedereen essentieel is.' © Hollandse Hoogte / EyeEm Mobile GmbH
filosofisch elftal

Zoveel alleenstaanden waren er nog nooit, meldde het CBS. Wat betekent dat voor onze identiteit, vraagt het filosofisch elftal zich af.

Het aantal mensen dat alleen woont is sterk toegenomen, blijkt uit cijfers van het CBS die maandag werden gepresenteerd. Als de trend zich voortzet, is in 2047 bijna een op de vier Nederlanders alleenstaand. De oorzaak? De toegenomen vrijheid om onze eigen levensloop vorm te geven, mede dankzij de welvaart en de verzorgingsstaat. Ook zijn normen en waarden veranderd. Zo zijn huwelijk en kinderen steeds meer losgekoppeld. Mensen gaan van collectief naar individu. De vastigheid van voorheen maakt plaats voor tijdelijkheid. Wat betekent dat voor ons denken en onze identiteit?

Lees verder na de advertentie
De eis flexibel te zijn kan inderdaad problematisch zijn

Fleur Jongepier

"We leven in een tijd waarin continu van ons verwacht wordt dat wij andere vormen aannemen", zegt Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit. "Mensen krijgen steeds meer korte contracten op werk, gezinnen worden telkens op andere manieren samengesteld en liefdesrelaties worden vrijer ingevuld dan voorheen. Filosoof Zygmunt Bauman typeert dit fragmentarische karakter van het moderne leven als 'vloeibaar'. Zelf geef ik de voorkeur aan de term 'flexibiliteit'. Iets wat vloeibaar is, kan niet breken. Terwijl iets wat telkens verder moet buigen, uiteindelijk kan barsten en breken. De vraag is: kunnen mensen de eis van flexibiliteit wel aan? Ik denk van niet. Ik kan me voorstellen dat niet iedereen het leven gemakkelijk weer oppakt wanneer een relatie na tien jaar uitgaat, omdat ze zich dusdanig geïdentificeerd hebben met de oude vorm. Een zekere vorm van vastigheid is van belang voor het menselijk bestaan. Maar met onze vaste vormen wordt steeds losser omgesprongen."

"Laten we niet alle aspecten uit ons leven op één hoop gooien", reageert filosoof Fleur Jongepier, die vandaag debuteert in het elftal (zie kader). "De eis flexibel te zijn kan inderdaad problematisch zijn. Zo worden burgers op het gebied van werk kwetsbaar gemaakt als ze niet weten waar ze volgend jaar aan toe zijn. Waar we voor op moeten passen, is zeggen dat vastigheid voor iedereen essentieel is. Op het gebied van sociale relaties ontstaat vaak juist positieve ruimte wanneer losser wordt omgesprongen met vaste vormen. Denk aan gezinnen met meer dan twee ouders of aan polygamie. Als je zegt dat flexibilisering in sociale relaties problematisch is, zeg je eigenlijk ook tegen personen die meerdere relaties verkiezen: 'Er is iets mis met jou. Eigenlijk wil je vastigheid, maar je doet alsof je dit wilt.'"

Ik denk dat mensen als reactie op de eis flexibel te zijn hun hakken in het zand zetten

Gert-Jan van der Heiden

Van der Heiden: "Het probleem is dat de flexibiliteit aan ons wordt opgedrongen. Ik denk dat mensen als reactie op de eis flexibel te zijn hun hakken in het zand zetten. Ze klampen zich vast aan de eigen identiteit, omdat ze het gevoel hebben dat hun eigenheid onder druk staat. Die identiteitspolitiek loopt in de politiek van links tot rechts. Rechts bepleit vormen van nationalisme: andere culturen worden als vijandig bestempeld. Links problematiseert cultural appropration: wij mogen geen zaken van andere culturen overnemen, want 'die zijn niet van ons'. Blijkbaar hebben mensen zoiets nodig omdat ze de vereiste flexibiliteit in hun eigen identiteit niet op kunnen brengen. Ze stoten 'het andere' af om hun eigen identiteit te bevestigen."

Jongepier: "Het belang van identiteit en vastigheid doet mij vooral denken aan het communitarisme. Deze filosofische stroming kwam op als reactie op het idee dat de overheid primair onze vrijheden moet beschermen, zodat burgers hun leven als individu zelf kunnen inrichten. Communitaristen zeggen: dat onderliggende mensbeeld klopt helemaal niet. Mensen zijn geen losse individuen, maar sociale wezens. We leven in kleine gemeenschappen - een cultuur, een familie, een traditie - die van essentieel belang zijn voor wie wij zijn. Mensen vormen elkaar. Vanuit dit idee is het een probleem dat steeds meer mensen alleenstaand zijn. Dat betekent dat gemeenschappen afbrokkelen, waardoor een belangrijk deel van onze identiteit wegvalt. Zelf bepleit ik een tussenvorm van dit idee. Ik maak me in principe geen zorgen over het feit dat mensen vaker alleenstaand zijn. Maar mensen moeten wel de mogelijkheid hebben om deel uit te maken van langdurige, stabiele gemeenschappen als ze dat willen. Dat is nu misschien niet het geval. Tegelijkertijd moet het ook geaccepteerd worden als iemand kiest voor een heel ander, flexibeler leven. Wie bewust kiest voor minder vastigheid, verliest heus niet een deel van zijn identiteit."

Van der Heiden: "De vraag is dan: hoe bied je weerstand als je geacht wordt flexibel te zijn, maar eigenlijk niet zo buigzaam bent? De Italiaanse filosoof Giorgio Agamben heeft de tekst 'Wat wij niet kunnen doen' geschreven. Tegenwoordig schrijven mensen veel over het menselijk vermogen, doorzetten en het pakken van kansen. Agamben schrijft dat wij juist oog moeten hebben voor wat de mens niet kan. In het onvermogen van de mens zit de bron van weerstand, omdat de mens eenvoudigweg niet meebuigen kan. Door meer aandacht op te brengen voor wat we niet kunnen, verzetten we ons tegen de eis om alles tegelijk te kunnen zijn. Tegenover Obama's yes we can, lijkt Agamben te zeggen: yes we cannot. We kunnen al die flexibiliteit niet aan. Die dimensie van het menselijk bestaan moeten we niet onder het tapijt vegen, maar juist omarmen."

Debutant in het elftal: Fleur Jongepier

Fleur Jongepier (31) is postdoctoraal onderzoeker aan de universiteit van Cambridge. In haar onderzoek richt ze zich op de ethische en politieke aspecten van zelfkennis. Daarnaast is ze hoofdredacteur van de filosofieblog Bij Nader Inzien. Ze rondde haar studie filosofie af in Nijmegen, waar ze ook promoveerde op zelfkennis. Andere thema's waar ze zich mee bezighoudt zijn mens en technologie, vrijheid van meningsuiting en ethische vragen rondom zelfdoding. In het filosofisch elftal vervangt ze Robin van den Akker.

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Eerdere afleveringen vindt u hier.

Deel dit artikel

De eis flexibel te zijn kan inderdaad problematisch zijn

Fleur Jongepier

Ik denk dat mensen als reactie op de eis flexibel te zijn hun hakken in het zand zetten

Gert-Jan van der Heiden