Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waarom we zo graag naar sport kijken

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

Engelse fans kijken in Manchester naar Kroatië-Engeland, een van de halvefinaleduels tijdens het WK. © Getty Images
FILOSOFISCH ELFTAL

'Op het puntje van je stoel naar een wedstrijd kijken. Dat is iets betoverends.' Waarom kijken we zo graag naar sport, vraag het Filosofisch Elftal zich af. 

De sportzomer is in volle gang. De Tour de France is begonnen en zondag vindt de finale van zowel Wimbledon als van het WK voetbal plaats. Ondanks de mooie weersvoorspellingen zullen velen dit weekend grotendeels achter de televisie doorbrengen. Waarom kijken mensen toch zo graag naar sport?

Lees verder na de advertentie

"De manier waarop kijkers meeleven met sportwedstrijden doet mij denken aan hoe het publiek in het oude Griekenland opging in tragedies en theater", zegt politiek filosoof Ivana Ivkovic. "De remmen gaan los, mensen worden bewogen door het spel, voelen hoop en vrees. De Griekse filosoof Aristoteles beschreef het effect van al die krachtige gevoelens als 'catharsis'. Daarmee bedoelde hij de louterende werking die je ervaart na afloop van het spel. 

Na het nagelbijten, juichen of juist huilen vindt er een zuivering plaats van diezelfde gevoelens. Daarbij gaat het niet enkel om de emotionele ontlading, ook op existentieel niveau worden wij bewogen. Omdat wij als publiek getuige zijn van wat er net is gebeurd en samen die spanningsboog hebben meegemaakt, zien wij als collectief hoe beslissingen leiden tot glorie of ondergang. Bij sport zie je heel duidelijk de consequenties van wat wij doen. Denk aan kritiek op de scheidsrechter, ophef over een penalty, wanhoop over een slecht schot. 

Door sport begrijpen wij meer over onze identiteit

Paul Teule, filosoof en econoom

Al die zaken hebben een morele lading: we vinden het goed of fout, rechtvaardig of onrechtvaardig. In het dagelijks leven hebben onze beslissingen natuurlijk ook consequenties. Alleen zien we die veel minder duidelijk dan in een voetbalwedstrijd. Daar heb je allerlei mensen die elk verwikkeld zijn in een complex verhaal, met op het einde een heldere ontknoping. Dat beweegt ons enorm."

Wijsheid

"Sport doet ook iets met ons zelfbeeld", reageert Paul Teule, filosoof en econoom, docent aan de Universiteit van Amsterdam. "In de westerse filosofie wordt de mens vaak gedefinieerd als zijn denken. Descartes sprak dan ook: 'Ik denk, dus ik ben'. Ons lichaam wordt gezien als een aanhangsel van onze geest, ons zelf als een harde, individuele kern in ons hoofd. Sporten en kijken naar sport spreken dat idee tegen. Naast het zelf in ons hoofd wordt het vlees opeens ook belangrijk. Sport gaat hand in hand met een overgave in de lichamelijkheid. Daarbij gaat ons denken uit, maar blijft ons bewustzijn alert. Opeens blijken wij veel meer te zijn dan onze gedachten. Wijsheid is niet te vinden in eindeloos graven in je gedachten, maar ook in het aanzetten van het lichaam. De categorieën van onderscheid die we met ons denken maken, doen er dan ineens niet meer toe. Er is sprake van een heel ander zelf, dat in- en uitademt, tegen grenzen aanloopt en toch doorgaat. Door sport begrijpen wij daardoor meer over onze identiteit."

Ivkovic: "Zelfoverstijging is daarbij ook belangrijk. Natuurlijk gaat het bij een wedstrijd altijd om rivaliteit, maar jezelf overtreffen speelt ook een grote rol. Wanneer mensen zeggen: 'Sport is lichamelijke cultuur', denk ik altijd aan de Nederlandse tafeltennisster Bettine Vriesekoop. Zij laat zien dat die uitspraak niet klopt. Toen Vriesekoop een periode heel veel trainde en flink afviel, zei ze dat ze eigenlijk niet meer wilde eten, omdat ze enkel geest wilde worden. Ze wilde al haar beperkingen overstijgen, ook die van haar lichaam. Die menselijke behoefte tot transcendentie kun je ook meebeleven wanneer je op het puntje van je stoel naar een wedstrijd zit te kijken. Dat is iets betoverends."

Tijdens het kijken naar sport voelen we ons verbonden met anderen

Ivana Ivkovic, politiek filosoof

Teule: "Bij het verleggen van lichamelijke grenzen wordt wederom je identiteit opengebroken. Je dacht dat je iets was, maar eigenlijk blijk je toch iets anders - bijvoorbeeld sneller of sterker - te zijn. De niet-westerse filosofie heeft daar veel meer woorden aan gegeven dan de westerse traditie. Oosterse denkers spreken vaak over het grotere Zelf, met hoofdletter. Ons denkende zelf moet dan een plek krijgen in een zelf dat lichamelijk, grensoverschrijdend en verbindend is. Dat verbindende aspect zie je prachtig terug bij het kijken naar sport. Door de identificatie die je voelt met de spelers gaat jouw eigen zelf even op in iemand anders. Geen enkel ander dier dan de mens ervaart dat op die manier."

Opgaan in de massa

Ivkovic: "Wat daaraan zo mooi is: we ervaren dat als groep. Als land, als stad, als club. Tijdens het kijken naar sport voelen we ons verbonden met anderen. De eerste keer dat ik in een voetbalstadion stond, merkte ik dat mensen als een wij zichtbaar worden voor zichzelf op die plek. Je gaat op in de massa en krijgt daar ook direct iets voor terug: je ziet jezelf als deel van die groep. Je kijkt naar de overkant en ziet dat je onderdeel bent van een groter geheel. Dat is ook een vorm van een groter Zelf."

Teule: "Dat laat zien dat mensen simpelweg geen individuele identiteiten hebben, al doen we soms maar al te graag alsof dat wel het geval is. Wat wij zijn, is wat wij in anderen weerspiegeld zien en wat zij in ons herkennen. Het betekent dat ons 'zelf' ontstaat in de relaties en dialogen die wij aangaan met anderen, zoals de Canadese filosoof Charles Taylor stelt. Of zoals filosoof Isaiah Berlin schrijft in zijn boek 'Two Concepts of Liberty': je kunt jezelf niet definiëren zonder te verwijzen naar de groepen waar je bij hoort: je sekse, familie, collega's, land enzovoorts. Je favoriete sportclub kun je daar moeiteloos aan toevoegen. Sport kijken laat zien dat de bron van onszelf ook buiten ons ligt."

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier meer afleveringen.

Deel dit artikel

Door sport begrijpen wij meer over onze identiteit

Paul Teule, filosoof en econoom

Tijdens het kijken naar sport voelen we ons verbonden met anderen

Ivana Ivkovic, politiek filosoof