Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waarom vieren we eigenlijk Oud en Nieuw?

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

Vuurwerk op oudejaarsavond op het strand van Scheveningen. © ANP

Op 1 januari ziet de wereld er net zo uit als de dag ervoor. Dus waarom vieren we eigenlijk Oud en Nieuw? ‘Zo voorkomen we dat we te laat merken dat de tijd voorbijgaat’, zegt Paul van Tongeren. 

Kerstdagen achter de rug, tijd voor de voorbereidingen op de jaarwisseling. Champagne, vuurwerk en oliebollen worden ingeslagen, vrienden en familie uitgenodigd. We zijn er maar druk mee. Maar waarom eigenlijk? Veel merken we niet van dat nieuwe jaar. Op 1 januari ziet de wereld er net zo uit als de dag ervoor. De zon gaat ’s ochtends gewoon op en ’s avonds weer onder en de dag erna pakken we het leven van alledag alweer op alsof er niets is gebeurd. Waarom zouden we dan stilstaan bij het aanbreken van een nieuw jaar?

Lees verder na de advertentie

“Het vieren van het nieuwe jaar is van belang omdat het voorkomt dat we te laat opmerken dat de tijd voorbijgaat”, zegt Paul van Tongeren, emeritus hoogleraar ethiek in Nijmegen en Leuven. “Het is een manier om grip te krijgen op de fysieke werkelijkheid waar wij enkel onderdeel van uitmaken. Die werkelijkheid gaat haar gang en verloopt via eigen wetten. Wij zijn enkel onderdeeltjes van dat grote mechaniek. Door grenzen te trekken in de tijd creëren we in dat mechaniek een werkelijkheid waarover wij min of meer overzicht hebben. Bijvoorbeeld door het nieuwe jaar te vieren, of een verjaardag.

Door wat voorbij is af te bakenen, ontstaat ook ruimte voor iets nieuws

Marli Huijer

“Je kunt dat het humaniseren van de tijd noemen. De tijd blijft onvermijdelijk doorgaan, maar dankzij zo’n menselijke afbakening wordt die behapbaar voor ons. Stilstaan bij zo’n moment voorkomt dat er opeens tien jaar is verstreken zonder dat we dat doorhadden. Nieuwjaar zorgt ervoor dat we ons realiseren dat er weer een periode voorbij is.”

“Door wat voorbij is af te bakenen, ontstaat ook ruimte voor iets nieuws”, reageert Marli Huijer, hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. “Vandaar het afsteken van vuurwerk bij oud en nieuw: je verbrandt het verleden achter je, om vervolgens weer een frisse start te kunnen maken.

“Het is daarbij niet nodig om vast te leggen hoe het nieuwe jaar eruit gaat zien. Het gaat erom dat gemarkeerd wordt: dit sluiten wij nu met elkaar af en we verwelkomen een nieuwe periode met nieuwe mogelijkheden. Voel je dus niet verplicht om goede voornemens te maken.”

Van Tongeren: “Terugkijken en vooruitkijken horen bij elkaar. Door na te denken over wat voor soort jaar dit voor jou was, ervaar je het moment van de grens tussen wat geweest is en wat gaat komen. Je wordt gedwongen om in te zien dat er iets nieuws begint.

“Door gezamenlijk een grens te trekken moeten we van het een naar het ander. Een grens is iets raars: door een streep aan te brengen wordt opeens het een onderscheiden van het ander, terwijl er eigenlijk geen verschil is. Maar door die symbolische lijn verandert alles.

Sleur wordt doorbroken

“Denk aan een grote zandvlakte, die door er een streep in te trekken verandert van een plek waarin we verdwalen in een renbaan met een finishlijn, waardoor we daar iets kunnen gaan doen. Zo is het ook met de tijd. Door ons die toe te eigenen door middel van een grens, geven we onszelf de mogelijkheid om iets met die tijd te gaan doen.”

Huijer: “Terugkerende grenzen in de tijd onderscheiden ook de alledaagse profane tijd van de heilige sacrale tijd. De sleur van alledag wordt doorbroken, waardoor we opeens in een ander soort tijd zitten. In die sacrale tijd ervaren we dat we bij elkaar horen of dat we verbonden zijn aan iets wat groter is dan onze individuele levens. Die afwisseling van profane en sacrale tijd geeft ons leven betekenis. Het zorgt voor momenten waarop we herinneringen ophalen en reflecteren. Dat doen we meestal samen met anderen; met oud en nieuw veelal met familie of de mensen met wie we naar het vuurwerk kijken. Oud en Nieuw zorgt dat we de waarde van die gemeenschappelijkheid koesteren. Het is een ritueel dat ervoor zorgt dat we samen een donkere periode doorkomen.”

Van Tongeren: “Typerend voor rituelen is dat ze zowel willekeurig als dwingend zijn. Dat zie je met het nieuwe jaar ook. We trekken een grens in de tijd, die we eigenlijk net zo goed ergens anders zouden kunnen trekken. In die zin is het nieuwe jaar een illusie.

“Maar die willekeurige grens krijgt vervolgens toch een heel dwingend karakter. Je kunt niet zeggen: ik ga het nieuwe jaar vieren op 1 augustus. Dat gaat je simpelweg niet lukken. Ook niet als je daarbij familie en vrienden uitnodigt en vuurwerk afsteekt. Hoewel rituelen menselijke producten zijn, beslissen ze over ons. Alleen als je je daarnaar voegt, tonen ze hun wonderlijke kracht.”

Huijer: “De godsdienstgeleerde Mircea Eliade zegt dat veel rituelen van oudsher zijn terug te voeren op het idee dat je alles moet verbranden, om vervolgens de hele schepping over te doen. In een van zijn boeken probeert hij dat naar het heden te vertalen. Dan laat hij zien dat we dat met allerlei ceremonies nog steeds doen.

“Bijvoorbeeld met een housewarming. Het huis wordt ritueel geopend, want er moet een nieuw begin gemaakt worden. Daarom doen we net alsof het huis gloednieuw is. Bij een promotie doen we alsof iemand een nieuwe weg inslaat, al ligt die eigenlijk in het verlengde van het voorgaande.

“Ook bij Nieuwjaar gaan we weer terug naar in den beginne. Het is een tussenpoze waarin we de tijd even stilzetten en als het ware weer helemaal opnieuw beginnen. Heerlijk.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen.

Deel dit artikel

Door wat voorbij is af te bakenen, ontstaat ook ruimte voor iets nieuws

Marli Huijer