Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waarheid is een belofte, en het houden van die belofte vereist moed

Religie en Filosofie

Welmoed Vlieger

Welmoed Vlieger © Maartje Geels
Column

Wat is waarheid? Tot voor kort was de algemene consensus  ook op de universiteit waar ik studeerde – dat we vooral uiterst kritisch moesten zijn als het op kennis en waarheid aankwam. 

Waarheid, zo leerden de grote postmodernisten ons, is slechts een bedrieglijke constructie, geheel afhankelijk van het persoonlijk perspectief en daarmee onderhevig aan onbeheersbare emoties en krachten. Het fascineerde me wel en ik herkende de vage echo van Kierkegaard, die het veel eerder al eens had opgemerkt: ‘Als de subjectiviteit, de innerlijkheid, de waarheid is, dan is de waarheid, objectief bepaald, de paradox’. Prachtig. Maar als student ondervond ik vooral ook de bloedeloze schaduwkant van het altijd maar kritisch op afstand moeten staan.

Lees verder na de advertentie

In alle ernst de waarheidsvraag stellen betekende al snel dat je je bekende tot traditionele, metafysische en godsdienstige waarden en systemen die onze westerse wereld naar de afgrond van corruptie en decadentie hadden gebracht. Religie en geloof bestonden in de postmoderne visie slechts bij de gratie van machtsstructuren, bedoeld om mensen eronder te houden. De peilloze diepte die achter het woord ‘waarheid’ schuil gaat, en die ik in eerdere jaren via enkele denkers en dichters al eens met ingehouden adem op het spoor was gekomen, werd in dit postmoderne, cultuurkritische klimaat bruut met de grond gelijk gemaakt.

Dreigt ons idee van waarheid in een soort veilige comfortzone verstrikt te raken?

Vastheid en veiligheid

De tijden zijn inmiddels veranderd. Er is weer behoefte aan referentiekaders en horizonnen, aan vastheid en veiligheid. We willen niet langer overgeleverd zijn aan een chaotische wereld zonder enige grondslag of mogelijkheid tot rechtvaardiging. We zoeken ons heil in gezonde voeding, lifestyle-apps en boeken met titels zoals: 12 Rules for Life: An Antidote to Chaos. Wie zich nog grimmig over de toekomst uitlaat, hoeft alleen maar even de Monitor Brede Welvaart van het CBS te raadplegen: we zijn het gelukkigste volk van Europa, hoera! Het getuigt van kracht om grip te hebben op de zaak en trots op onze historische verworvenheden en nationale identiteit past daar eigenlijk ook prima bij.

Maar dreigt ons idee van waarheid, in deze nieuwe conservatieve revolutie, niet ook in een soort veilige comfortzone verstrikt te raken? Harde feiten en cijfers willen we, meetbaarheid en objectiviteit. We vereren ze als een krachtig en betrouwbaar antigif tegen het oprukkende nepnieuws en een opdringerige meningencultuur. Soit. Maar als ons primaire idee van waarheid slechts gegrond is in geestloze data dan is dat toch wel allemachtig schraal.

Waarheid is een belofte

De Franse filosoof Michel Foucault biedt in zijn boek 'De Moed tot Waarheid' een heel ander perspectief op waarheid dat ik regelrecht verademend vind. Waarheid is niet simpelweg de juiste weergave van de werkelijkheid, maar verwijst naar datgene wat nog geen werkelijkheid is. Waarheid is daarmee een belofte, en het houden van die belofte vereist moed. Waarom moed? Omdat de persoon die de waarheid spreekt, en zijn gedachte of overtuiging kenbaar maakt, een zeker risico moet nemen. Hij moet de moed hebben om de relatie met de ander op het spel te zetten, het gevaar durven lopen dat deze verbroken wordt. Het vereist grootheid van geest om dit spel van de waarheid te spelen, niet alleen van de spreker maar ook van degene aan wie deze waarheid gericht is.

Waar Foucault kortom op doelt is waarheid als waarachtigheid. Noem mij iets waar meer behoefte aan is dan dat. 

Filosoof Welmoed Vlieger (1976) studeerde wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing, en ook wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Lees hier meer columns van haar hand.

Deel dit artikel

Dreigt ons idee van waarheid in een soort veilige comfortzone verstrikt te raken?