Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Vrijgemaakt Ulrum moet elders kerken: 'Dat is best emotioneel'

Religie en Filosofie

Bas Roetman

De sluiting van de vrijgemaakte kerk in Ulrum doet pijn bij de gemeenschap. © Herman Engbers
Reportage

De vrijgemaakten verlaten historische grond in Groningen. De eerste kerk die ze met eigen handen bouwden, in Ulrum, gaat dicht wegens krimp. 'Onze kerkmuren werken belemmerend.'

Het is een grijze, kalme zondagochtend in Ulrum, een klein dorpje in het noorden, niet ver van de Waddenzee. De enige bedrijvigheid vindt plaats bij een klein bakstenen kerkgebouwtje in de Asingastraat, waar de koster de houten deuren alvast openzet. De dienst van de vrijgemaakt-gereformeerden gaat zo beginnen. Het is een van de laatste, want de vrijgemaakten in Ulrum gaan na 72 jaar hun kerkgebouw verlaten.

Lees verder na de advertentie

In het bijgebouwtje van de kerk hangt de geur van vers gezette koffie. Voorzitter Menne van Dijk (68) van de kerkenraad maakt een praatje met de koster, al roerend in zijn kopje. Van Dijk is ook wethouder van de gemeente Bedum, namens de ChristenUnie.

De kerk is gebouwd met eigen krachten, de stenen zijn door de gemeenschap zelf gebikt

Menne van Dijk, voorzitter van de kerkenraad

De beslissing tot sluiting kwam niet uit de lucht vallen, legt hij uit. Met de 127 leden die nog over zijn, werd de gemeente te klein om de vrijwilligersfuncties in het kerkbestuur te kunnen vullen. "Er is te weinig jonge aanwas, de gemeenschap vergrijst. Vanaf 2008 kwamen we voor het eerst beneden de tweehonderd leden. De afgelopen jaren werd de situatie steeds nijpender. We moesten keuzes maken."

Binnenboord

De vrijgemaakte gemeenschap verhuist straks naar Leens, straks nog de enige vrijgemaakte kerk in de regio met enkele honderden leden. De kerkenraad in Ulrum hoopt dat de geloofsbeleving hier een nieuwe impuls krijgt. Van Dijk: "Om de jeugd en gezinnen met kinderen binnenboord te houden, moeten we nieuwe activiteiten opzetten, en daar heb je enige massa voor nodig."

Het kerkje loopt gestaag vol, zo'n tachtig mensen vinden een plek. Met uitzondering van de bruine kerkbanken is het interieur maagdelijk wit. Vooraan neemt een gedistingeerd echtpaar plaats; iets verder naar achter een gezin met drie puberzoons. Het orgel klinkt, de gemeente zet uit volle borst de eerste psalm in. Er is geen dominee vandaag, vanwege de vakantie, dus voorzitter Van Dijk leest een preek voor. Rolletjes pepermunt gaan van hand tot hand. Niets aan deze zondag doet vermoeden dat de gemeenschap straks ophoudt te bestaan.

© Herman Engbers

Afscheiding

Ulrum is niet zomaar een plaats. Het dorp speelde een belangrijke rol in de geschiedenis van de gereformeerde kerk in Nederland. In Ulrum vond de Afscheiding van 1834 plaats, toen de Ulrumse dominee Hendrik de Cock de Nederlands Hervormde Kerk de rug toe keerde. De Cock was het niet eens met de algemeen heersende opvatting dat een mens door goed te leven in de hemel kon komen. Alleen God kon immers bepalen wie genade kreeg en wie niet.

De Cock werd geschorst, waarna hij zijn eigen kerk oprichtte. De Afscheiding leidde uiteindelijk tot het ontstaan van verschillende gereformeerde kerken, die een halve eeuw later grotendeels opgingen in wat de Gereformeerde Kerken in Nederland (GKN) ging heten. (Ook wel de gewone gereformeerden genoemd). Daaruit komt weer de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt (GKv) voort, toen zij zich daar in 1944, midden in de oorlog, van losmaakten na een geschil over de doop.

Voor de vrijgemaakten is Ulrum nog eens van extra betekenis, want in 1946 verrees in het dorpje de eerste nieuwgebouwde vrijgemaakte kerk in Nederland. Het toen net opgerichte orthodox-gereformeerde kerkgemeenschap liet er geen twijfel over bestaan: zij waren de 'enige ware kerk'. In de decennia na de oorlog bouwden de vrijgemaakten in rap tempo een minizuil: er kwam een eigen vakbond, een eigen politieke partij (het Gereformeerd Politiek Verbond, later opgegaan in de ChristenUnie), een krant (het Nederlands Dagblad), scholen, een hogeschool in Zwolle en allerlei andere verenigingen.

Dat uitgerekend de eerste vrijgemaakte kerk nu dicht gaat is tragisch, vindt Van Dijk. "De kerk is gebouwd met eigen krachten, de stenen zijn door de gemeenschap zelf gebikt. Dat je dat gebouw moet achterlaten, is best emotioneel."

De stap naar een andere kerk is kleiner geworden, dat is waar

Menne van Dijk

De sluiting in Ulrum is slechts een voorbeeld van de alarmerende leegloop bij het kerkgenootschap in heel Nederland. De exodus lijkt niet meer te stuiten. Volgens het Handboek van de GKv had de kerk in 2007 nog 125.253 leden: in 2017 was dit gedaald tot 116.827. Vorig jaar verlieten 1530 mensen de kerk, een record. Volgens historicus Ewout Klei (37), zelf opgegroeid in een vrijgemaakt gezin en gepromoveerd op de geschiedenis van het GPV, is die leegloop deels te wijten aan het feit dat de kerk de afgelopen decennia steeds minder streng in de leer is geworden.

Vorig jaar vond een historische doorbraak plaats, toen de vrijgemaakte synode besloot dat vrouwen voortaan ook dominee en ouderling mogen worden. Die groeiende openheid is een positieve ontwikkeling, maar niet zonder gevolgen, zegt Klei. "Angst hield aanvankelijk veel mensen binnenboord. Wie de kerk en het ware geloof verliet ging naar de hel, dat was de gedachte. Door dogma's ter discussie te stellen hebben ze zich tegelijkertijd kwetsbaar gemaakt, want als de leer minder streng is, stap je er ook gemakkelijker van af.

Het verwateren van de vrijgemaakte cultuur begon al in de jaren tachtig, toen kerkleiders vreesden dat de kerk te veel uit de pas ging lopen met de rest van de samenleving. De verzuilde instituties werden opengebroken, de term 'enige ware kerk' werd losgelaten en er kwam meer contact met andere kerkgenootschappen.

Volgens Gerard Dekker, de vorig jaar overleden godsdienstsocioloog, moesten de vrijgemaakten zich wel openstellen. Ze konden niet anders. In zijn boek 'De doorgaande revolutie' (2012), waarin hij groei en bloei van de vrijgemaakten vergeleek met die van de synodaal-gereformeerden, schreef hij dat beide kerken zich niet konden onttrekken aan de wereld "omdat zij van betekenis willen zijn voor die wereld, en (...) daardoor genoodzaakt zijn hun leer of hun inrichting te veranderen als de samenleving verandert." Om relevant te blijven was aanpassing noodzakelijk.

© Herman Engbers

Ook in Ulrum heeft de groeiende openheid binnen de vrijgemaakte cultuur leden gekost, zegt voorzitter Van Dijk. "De stap naar een andere kerk is kleiner geworden, dat is waar. Het is alleen de vraag of je dat negatief moet duiden. We zijn veel te veel gericht op groei, en niet op het geloof." Inmiddels is de dienst voorbij, de gemeente is huiswaarts gekeerd. In het bijgebouwtje drinken de drie ouderlingen nog een kop koffie.

De terugloop in het aantal leden in Ulrum lijdt ook onder de demografische krimp in de provincie, zeggen de drie heren, allen rond de zeventig. Van Dijk: "Ooit hadden we met de vijf kerken in de regio tweeduizend leden, daar blijven er nu vijfhonderd van over. Maar in 1980 was het al gezakt naar duizend."

Die leegloop kwam door de naoorlogse landbouwmechanisatie, legt Johan Venema (74) uit. Plots zaten veel arbeiders zonder werk. Een emigratiegolf volgde. Decennialang bleef het aantal vrijgemaakten in Ulrum stabiel rond de 250 leden, maar vanaf 2008 ging het plotseling hard. "De winkels in het dorp sloten hun deuren, gezinnen met kinderen vertrokken naar elders. Vanaf dat moment werd het lastig."

In dit kerkje heb ik alles meegemaakt. Het is heel jammer om dat achter te moeten laten

Ria van Dijk

Van Dijk zou het toejuichen als de grenzen tussen kerkgenootschappen op den duur vervagen. "Onze kerkmuren werken belemmerend. We zijn allemaal te gehecht aan onze gebouwen, aan onze groep. Als je alleen vasthoudt aan vormen, dan loop je vast. God dienen en Christus volgen kan ook op een andere plek."

In de verkoop

Op 30 september vindt in Ulrum de laatste vrijgemaakte dienst plaats. De kerk gaat in de verkoop. Tot nu toe hebben zich alleen enkele zakelijk geïnteresseerden gemeld. Voor zover bekend is er vanuit kerkelijke hoek geen vraag naar het gebouw, zegt Van Dijk. "Maar we wachten het met belangstelling af. We staan er open voor."

Buiten voor het kerkgebouw staan organiste Lienke Kloosterman (56) en Ria van Dijk (67) nog wat na te praten. Kloosterman hoopt dat de sluiting het begin van iets moois is. "Laatst was ik bij een sing-in op Lauwersoog. Daar hoorde ik kinderstemmen zingen. Ik raakte ontroerd, want zoiets heb ik in Ulrum lang niet meer gehoord."

Voor mevrouw Van Dijk is het heel dubbel. "Het is heel goed voor het geloof. Maar in dit kerkje heb ik alles meegemaakt, de doop van mijn kinderen, mijn huwelijk en de begrafenissen van mijn ouders. Het is heel jammer om dat achter te moeten laten."

Lees ook:

Bestaat de vrijgemaakte traditie nog wel?

Bestaat de traditie nog wel? Godsdienstsocioloog Dekker zei in 2013 al dat de vrijgemaakten dertig jaar achterlopen op de gewone gereformeerden en uiteindelijk op hetzelfde punt zullen uitkomen. Misschien zien we daarvan nu een teken.

Deel dit artikel

De kerk is gebouwd met eigen krachten, de stenen zijn door de gemeenschap zelf gebikt

Menne van Dijk, voorzitter van de kerkenraad

De stap naar een andere kerk is kleiner geworden, dat is waar

Menne van Dijk

In dit kerkje heb ik alles meegemaakt. Het is heel jammer om dat achter te moeten laten

Ria van Dijk