Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Voor een verenigd Europa moeten we inzien dat droom en daad ver uit elkaar liggen

Religie en Filosofie

Ger Groot

Ger Groot © Trouw
column

Europa is het continent waar het beste en het slechtste van de mens werkelijkheid geworden is. 

De Israëlische denker Zeev Sternhell was daar afgelopen zaterdag in deze krant heel duidelijk over. Humanisme en fascisme zijn de twee kanten van de Europese munt. West-Europa is in zijn ogen nu de beste plek op de wereld om te wonen, maar o wee wanneer het economisch en sociaal eens écht gaat tegenzitten.

Lees verder na de advertentie

Sternhells gevoel voor ambiguïteit is de kern van de wijsheid die in dit interview zichtbaar wordt. Niet alleen voor de tweeslachtigheid van Europa, maar misschien nog wel meer die van de mens in het algemeen. ‘Engel noch beest’ is hij ooit genoemd, maar wellicht zou ‘engel èn beest’ beter zijn. Het een wist het ander nooit helemaal uit.

De uitbreiding van de EU met de landen van Oost-Europa is een grote vergissing geweest

Israelisch denker Zeev Sternhell

Europese droom

Misschien, zo zou je daaraan willen toevoegen, is dat besef ook de kern geworden van de Europese Unie. Haar ideaal is een gemeenschap van humanistische waarden, haar motief de verschrikking van de laatste broederoorlog op dit continent. Het resultaat was een politiek project dat bestaat dankzij compromissen, geduld, creatief uitstel en het scherpe besef dat de werkelijkheid sterker is dan de droom.

Gek genoeg lijkt Sternhell dat te vergeten wanneer hij zijn eigen Europese droom ter sprake brengt: ‘Liefst zou ik zien dat Europa terugkeerde naar de zes landen van het begin.’ Dat is natuurlijk onmogelijk, zo voegt hij daaraan toe, maar veelzeggend is zijn beweegreden. Dan was de EU ‘een federatie van liberale democratieën geweest, waar anderen zich bij hadden kunnen aansluiten’. Mits ook zij intussen aan die criteria waren gaan beantwoorden.

Idealisme

Met die criteria is niets mis. Maar wel met de vermenging van idealisme en praktische politiek die Sternhell tot de conclusie brengt dat ‘de uitbreiding met de landen van Oost-Europa een grote vergissing [is] geweest’. Ze waren er nog niet klaar voor en daarvan plukken we nu de bittere vruchten. De zuiver liberaal-democratische kern van Europa dreigt door het nationalisme en autoritarisme in die landen te worden uitgehold.

De li­be­raal-de­mo­cra­ti­sche kern van Europa dreigt te worden uitgehold.

Dat laatste is ongetwijfeld waar. Maar had de EU (of haar voorgangster) na de ineenstorting van het Sovjet-Russische pact de landen van Oost-Europa in de wachtkamer moeten houden, tot ze uit eigener beweging voldoende Europa-waardig zouden zijn geworden? Dat is een tamelijk naïeve veronderstelling. Wat zich nu in Polen, Hongarije en andere landen op de oostflank afspeelt was alleen maar veel sneller en heftiger tot wasdom gekomen. En had vermoedelijk geleid tot een ontwrichting waarbij het Joegoslavische drama klein spel zou zijn geweest.

Rampenscenario

Sternhells klacht wordt vaker gehoord – niet zelden met de toevoeging dat Oost-Europa ons ook nog eens handen vol geld kost. Vergeten wordt dat de snelle Europese uitbreiding als eerste doel had een rampenscenario te voorkomen door de vrijgekomen krachten zoveel mogelijk democratisch dood te knuffelen. Dat was niet zonder risico; Europa haalde daarmee de besmettingshaard binnen de eigen grenzen. Maar wel in het vertrouwen weerbaar genoeg te zijn om die kinderziekten te kunnen neutraliseren.

Het was dat zelfbewustzijn dat Angela Merkel bracht tot haar boude uitspraak: ‘Wir schaffen das’, waarom Sternhell haar (en Duitsland) terecht prijst. Lang niet iedereen doet dat – vooral omdat de noodtoestand waarop Merkel antwoordde alweer geschiedenis geworden lijkt. Zuidoost-Europa werd overspoeld door vluchtelingen: geen Joegoslavische deze keer maar Syrische. In Boedapest kampeerden tienduizenden op het stationsplein. Het scheelde weinig of aan de grenzen werd met scherp geschoten op mannen, vrouwen en kinderen.

Merkels besluit werd niet genomen in een idealistisch luchtledige maar wendde een acute catastrofe af. Nee, niet alles is daarna goed gegaan. Maar anders was het véél slechter gegaan. Daarvoor verdienen zij èn Duitsland, zoals Sternhell terecht zegt, dank en erkenning – allereerst van de Oosteuropese staten die nu doen alsof hun neus bloedt.

Brussels ballet

Het verenigd Europa is het nobelste politieke project dat dit werelddeel ooit heeft voortgebracht. Maar dat ideaal is slechts levensvatbaar wanneer het wordt nagestreefd met een Realpolitik die nu eens niet op wapens berust, maar op het besef dat er tussen droom en daad een grote afstand ligt. En dat de droom alleen maar werkelijkheid kan worden wanneer hij zijn smetvrees aflegt en de handen uit de mouwen steekt in de smoezeligheid van alledag.

Die smoezeligheid zien we in de Brusselse vergaderkamers en persruimten bijna dagelijks terug in de vorm van uitstelgedrag, gedraai en compromissen ten aanzien van het zuivere ideaal. Alleen wie wil geloven in een hemel op aarde kan daarin een Europese mislukking zien. 

In werkelijkheid is heel dat Brusselse ballet een triomf van politieke virtuositeit, die zich eindelijk heeft weten te verzoenen met wat filosofen sinds lang de menselijke eindigheid noemen. Slechts met één ding maakt ze resoluut korte metten: het ongeduld dat roept om radicale maatregelen, snelle oplossingen en eenzijdige belangen – en dat eeuwenlang niets dan ellende heeft gebracht.

Lees hier meer columns van Ger Groot, waarin hij de actualiteit door een filosofische bril bekijkt.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

De uitbreiding van de EU met de landen van Oost-Europa is een grote vergissing geweest

Israelisch denker Zeev Sternhell

De li­be­raal-de­mo­cra­ti­sche kern van Europa dreigt te worden uitgehold.