Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Vegetariërs, transgenders: Nietzsche zou weinig hebben met ons groepsdenken

Religie en Filosofie

Marco Visscher

De Britse historicus, journalist en commentator Patrick West. © Photographs by Ed Thompson
interview

Wat zou Friedrich Nietzsche vinden van de wereld van vandaag? ‘Hij zou het allemaal vrij oppervlakkig vinden.’

Wat zou Friedrich Nietzsche eigenlijk vinden van Twitter en transgenders, van selfies en zelfhulpboeken? Die vragen vielen Patrick West op een dag zomaar te binnen. Al zijn halve leven slaat hij met enige regelmaat de boeken van Nietzsche erop na, dus een paar antwoorden had hij snel gevonden. Maar de Britse journalist en commentator wilde het grondiger aanpakken en besloot zich te verplaatsen in de man die God dood verklaarde, twijfelde aan de waarheid en de Übermensch bedacht. Wat zou hij denken als hij anno 2018 om zich heen kon kijken en de krant opsloeg? Dat gedachtenexperiment mondde uit in het boek ‘Get Over Yourself: Nietzsche for our times’. Met lessen van een ‘intellectuele hooligan’.

Lees verder na de advertentie

Zou Nietzsche zich verheugen over hoe de samenleving is veranderd?

“Dat denk ik niet. Hij zou gruwen van de digitale revolutie met dat onophoudelijke gezwets op sociale media. U moet weten dat Nietzsche in zijn tijd ook al niets moest hebben van de opkomst van kranten. Iedereen moet tegenwoordig maar zijn mening verkondigen, klaagde hij - zoals cultuurcritici nu praten over Twitter. De sociale media leiden ons af van het serieuze denkwerk en nodigen uit om extreme meningen aan te hangen: iets is al snel werkelijk fan-tás-tisch of absoluut waar-de-loos.”

Maar Nietzsche hield er anders zelf ook sterke meningen op na.

“Akkoord, maar die van hem waren het gevolg van jarenlange reflectie, terwijl die van vandaag zijn gebaseerd op een krantenkop of een gerucht. Hij zou de wereld vandaag vrij oppervlakkig vinden.”

Zou Nietzsche nooit een selfie maken?

“Geen sprake van! Daar zou hij absoluut op neerkijken. Net als Facebook, Twitter en Instagram laten selfies zien dat mensen wanhopig op zoek zijn naar erkenning. Voor hun zelfbeeld zijn ze afhankelijk van de bevestiging van anderen. Uit psychologische studies weten we dat het ons ongelukkig kan maken als we weinig likes en retweets krijgen. Maar volgens Nietzsche hebben we helemaal geen goedkeuring van anderen nodig. Je bent je eigen meester.”

Nietzsche een selfie maken? Geen sprake van! Daar zou hij absoluut op neerkijken

Maar mensen wíllen zich juist graag in een groep begeven waar ze zich verwant voelen met anderen. Daar is toch niets mis mee?

“In die groep zijn mensen misschien niet zozeer bezig met anderen, maar met wat ze identiteit noemen. Dat zie je bij hun profielen op sociale media: vegetariër, conservatief, katholiek, LGBTQ’er, libertariër, noem maar op. Die termen hebben ze niet zelf bedacht; ze binden zich aan een groep, waarop wij een slaaf worden van de opinies en codes van die groep, en voortdurend zeker willen weten dat we er nog wel bijhoren.”

Nogmaals, wat is daar mis mee?

“Door je een identiteit aan te meten en je zo te afficheren, sluit je jezelf op. Je stopt jezelf in een hokje, plakt er een etiketje op en dat is het dan. Kennelijk is daar grote behoefte aan. Identiteitspolitiek is enorm in opkomst. Je ziet dat sterk bij transgenders: mannen die zeggen dat ze eigenlijk een vrouw zijn, of andersom. Ik begrijp dat niet. Waarom zou je jezelf in een hokje willen stoppen? Waarom zou je jezelf niet juist bevrijden?”

Is dat niet een ongelukkig voorbeeld? Transgenders willen zich bij uitstek bevrijden uit het hokje waar ze in zaten: precies wat Nietzsche bepleitte.

“Daar zit iets in. Ik denk inderdaad dat Nietzsche waardering zou hebben voor de impuls om los te breken uit dat dualisme tussen man en vrouw. Maar wat bij de transgenders al snel is gebeurd, is wat je telkens ziet bij radicale bewegingen: ze worden conservatief, voelen zich aangevallen wanneer iemand een kritische vraag stelt. Of ze staan erop dat ze door anderen worden erkend en aangesproken als de man, of vrouw, die ze zeggen te zijn.

Transgenders zijn - net als al die andere iden­ti­teits­groe­pen - uiteindelijk zoeken naar erkenning door anderen

“Daaruit blijkt dat transgenders - net als al die andere identiteitsgroepen - uiteindelijk zoeken naar erkenning door anderen. Nietzsche zou ze adviseren dat ze zich niets moeten aantrekken van wat anderen vinden of zeggen. Als jij vindt dat je een vrouw bent, ook al ben je geboren als man: prima. Maar ga niet bij anderen smeken om acceptatie of respect.”

Tja, wie zwakheid toont, is natuurlijk geen Übermensch...

“Ah, de Übermensch! Dat woord heeft een sterk negatieve connotatie gekregen, vooral te danken aan zijn tegendeel, Untermensch, dat door de nazi’s werd geïntroduceerd voor mensen die zij minderwaardig achtten, zoals Joden en zigeuners. Zo is de Übermensch in het dagelijkse taalgebruik een immorele, wrede egoïst die zich totaal niet om anderen bekommert, en als het ideaal dat de grondslag werd voor het individualisme en het nazisme. Wat Nietzsche nooit heeft bedoeld. Hij wilde dat we onszelf en onze ideeën zouden blijven uitdagen en zo een betere versie van onszelf worden. Hij had het niet over een strijd tegen anderen, maar een strijd met jezelf. Niet om je verheven te voelen boven anderen, maar om boven jezelf uit te stijgen. Zo’n mens was een Übermensch.”

Dus Nietzsche was eigenlijk een zelfhulpgoeroe, met adviezen voor persoonlijke groei?

“Ja, in zekere zin wel. Maar hij zou ook kritiek hebben op al die zelfhulpboeken, hij geloofde niet in zelfreflectie; het zou je geobsedeerd met jezelf maken. Je moet niet over jezelf dénken, zei hij, maar je moet iets dóen. Want pas door iets werkelijk te doen - hardlopen, bergklimmen, een taal leren, wat dan ook - kun je een betere versie van jezelf worden. Als Nietzsche een zelfhulpboek zou schrijven, zou hij niet zeggen dat je je fouten onder ogen moet komen, of dat je iedere dag in de spiegel moet kijken en zeggen dat je alles kunt bereiken wat je wilt. Hij zou zeggen dat geluk het resultaat is van doen.”

Als Nietzsche een zelfhulpboek zou schrijven, zou hij niet zeggen dat je je fouten onder ogen moet komen

U schrijft ook dat Nietzsche zich stoorde aan het publiekelijk tonen van onze emoties. Waarom?

“In zijn tijd zag Nietzsche al dat mensen die in het openbaar huilden niet zozeer verdrietig waren, maar vooral onderwerp wilden zijn van zorg en aandacht. Vandaag zien we dat duidelijker dan ooit. De massale rouw na de dood van prinses Diana in 1997 betekende een ongekende doorbraak van die publieke emotie.

Volgens mij zijn zulke gevoelens niet oprecht, maar bedoeld om te laten zien wat een warm, goed, betrokken en zorgzaam mens je bent. Het is volstrekt oppervlakkig. Ook hier gaat het weer om een roep om door anderen te worden erkend en bevestigd. Het is een verlangen om op te gaan in een massa - en als Nietzsche ergens een hekel aan had, was het aan kuddegedrag.”

De kudde die vandaag op Twitter ruzies begint om niks - ‘fitties’.

“Precies. De digitale revolutie heeft het tegenovergestelde bereikt van waarop werd gehoopt. In de jaren negentig hoopten we dat het internet zou leiden tot meer interactie, waardoor we liberaler en toleranter zouden worden. Het tegendeel zien we gebeuren. Het internet nodigt juist mensen uit om in hun eigen kleine bubbel te blijven, waardoor we zelden worden geconfronteerd met een afwijkende zienswijze.

“Door het internet roesten onze meningen vast en worden we juist conformistisch. Dus als je de islam niet noemt wanneer je terrorisme bespreekt, maakt een eindeloze stoet aanhangers van alt-right je voor van alles en nog wat uit, en als je iets opmerkt waar links iets seksistisch of racistisch in ziet, dan vervolgen ze je massaal en dwingen je excuses aan te bieden. Het internet versterkt het kuddegedrag dat Nietzsche zo afkeurde.”

Al die hoogoplopende ruzies: dat moet Nietzsche, die graag het gevaar opzocht, toch hebben gewaardeerd.

“Onze samenleving heeft net zo’n obsessie met veiligheid als Nietzsche had met gevaar. Daarom zijn we zo druk met gezonde voeding, koesteren we in de politiek het voorzorgsprincipe en trekken we ons terug in een safe space, in een beschermde omgeving met gelijkgestemden. Alleen al de gedachte dat we een hatelijke e-mail krijgen, of worden ontvolgd op Twitter, maakt dat veel mensen zich niet durven uit te spreken. Weet u wat vandaag het ultieme gevaar is?”

Zegt u het maar.

“De islam bekritiseren. Salman Rushdie koos voor gevaar toen hij besloot om ‘De duivelsverzen’ te schrijven. Dat vonden velen onverantwoord, zoals we dat later ook zagen bij de Deense cartoonisten die Mohammed hebben afgebeeld, of bij de redactie van Charlie Hebdo. Maar wat is het alternatief? Dat we ons stilhouden als we iets zien wat ons niet bevalt?”

Weet u wat vandaag het ultieme gevaar is? De islam bekritiseren. Maar wat is het alternatief?

Leef gevaarlijk, zei Nietzsche. Moslim-extremisten leven gevaarlijk. Zouden zij kunnen rekenen op zijn steun?

“Welnee, zij zijn het slechtste voorbeeld. Nietzsche geloofde in twijfel, maar daar laat de islam weinig ruimte voor. De extremisten laten zien wat er kan gebeuren als je opinies niet in twijfel trekt en slaafs een ideologie volgt.”

Hun terreur heeft iets nihilistisch. Is dat nihilisme niet direct terug te voeren op Nietzsche?

“Het klopt dat Nietzsche vaak op die manier wordt geïnterpreteerd. Maar in werkelijkheid keerde hij zich af van het nihilisme. Hij zag dat we een moraliteit nodig hebben, hij wilde er zelfs een boek over schrijven, maar toen sloeg bij hem de waanzin toe. Dat boek kwam er nooit. Wel prees hij in ‘Voorbij goed en kwaad’ waarden als moed, inzicht en sympathie. In ‘Morgenrood’ gaf hij vier hoofddeugden: eerlijk tegen onszelf en vrienden, dapper tegen vijanden, grootmoedig jegens verslagenen en te allen tijde beleefd.”

Vindt u dat Nietzsche nog altijd onbegrepen is?

“Oh, absoluut. Hij is voor het karretje gespannen van de nazi’s, terwijl hij zich afkeerde van het antisemitisme, maar net zo goed voor het karretje van de postmodernisten, terwijl hij waarheden niet wilde relativeren, maar aanvechten. Hij is door conservatieven, socialisten, anarchisten en feministen omarmd als een groot denker. Daarom denk ik dat zijn werk zo lang stand heeft kunnen houden. Het is aansprekend voor allerlei mensen, in alle tijden.”

Hij is voor het karretje gespannen van de nazi’s, terwijl hij zich afkeerde van het antisemitisme

Waarom spreekt Nietzsche’s werk u zo aan?

“Hij was een originele, provocerende denker en een briljante schrijver. Ik waardeer het dat hij altijd meer geïnteresseerd was in vragen dan in antwoorden. Ik heb het altijd een gezonde houding gevonden om kennis en inzichten te bevragen, zowel van anderen als van mezelf. Ik geloof oprecht dat we daar beter van worden. Laten we juist als we iets zeker denken te weten, argwanend zijn. Nietzsche herinnert ons daaraan.”

Verschuilt u zich niet achter Nietzsche om uw eigen visie op de wereld te geven?

“Ja, daar ben ik me bewust van. Het is wat speculatief, met daar bovenop nog eens mijn eigen subjectieve interpretatie. Maar ja, ‘De wereld volgens Patrick West’ spreekt toch wat minder aan dan ‘De wereld volgens Friedrich Nietzsche’.”

U schrijft dat Nietzsche vandaag een zeer gewilde columnist zou zijn.

“Jazeker, hij had over alles een mening.”

Is dit een open sollicitatie van uw kant?

“Haha!” (Denkt na.) “Nou, een beetje wel, eigenlijk.”

De Britse historicus Patrick West (43) schreef voor The Times, New Statesman en The Spectator en onlinemagazine Spiked. In ‘Conspicuous compassion’ ontleedt hij wat onze publieke emoties over ons vertellen, in ‘Beating them at their own game’ de invloed van Ieren op het Engelse voetbal. In ‘Get over yourself’ analyseert West hoe Friedrich Nietzsche naar de wereld van vandaag zou kijken. Zijn kat heet Pussolini.

'Get over Yourself. Nietzsche for our times' van Patrick West is verschenen bij Imprint Academic; 130 blz. € 21,99 (ebook € 8,58).

Gaat Nietzsche's positie op een voetstuk ten koste van anderen? Sommigen vinden de filosofie te wit, te mannelijk en verouderd, schreven we in december. Is de filosofische canon toe aan vernieuwing?

Meer Nietzsche: filosoof Henk Manschot benadert hem als een pionier in het zoeken naar een 'geaarde' filosofie. Volgens hem is Nietzsche groen.

Deel dit artikel

Nietzsche een selfie maken? Geen sprake van! Daar zou hij absoluut op neerkijken

Transgenders zijn - net als al die andere iden­ti­teits­groe­pen - uiteindelijk zoeken naar erkenning door anderen

Als Nietzsche een zelfhulpboek zou schrijven, zou hij niet zeggen dat je je fouten onder ogen moet komen

Weet u wat vandaag het ultieme gevaar is? De islam bekritiseren. Maar wat is het alternatief?

Hij is voor het karretje gespannen van de nazi’s, terwijl hij zich afkeerde van het antisemitisme