Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Uitgever overstag: geen kinderboek met jodenbekering meer

religie en filosofie

Gerrit-Jan Kleinjan en Marijke Laurense

Antisemitisme in orthodox-christelijke jeugdboeken (promotie-onderzoek Ewoud Sanders) © RV

Uitgeverij Den Hertog gaat het christelijke kinderboek ‘De zoektocht naar Lea Rachel’, een verhaal over ‘jodenbekering’, toch niet herdrukken. In het boek spugen joden op de grond als ze over christenen praten, heeft een personage met zwart haar en een gebogen neus ‘een echt Joods uiterlijk’ en spelen kinderen ‘gojimpakkertje’ (christenpesten). 

De reformatorische uitgeverij uit Houten besloot hiertoe na gesprekken met het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) en berichtgeving in onder meer Trouw. “Het is binnenkort uitverkocht en door de commotie die is ontstaan zullen we het niet herdrukken”, zegt uitgever Adriaan Bouman. “Het boek roept bepaalde emoties op, dat willen we respecteren.”

Lees verder na de advertentie

Eerder stelde Bouman dat er ‘niets mis’ is met de inhoud van het boek. “Die conclusie staat nog steeds overeind”, zo laat hij in een reactie weten. Volgens hem stoelt de beschrijving van Joodse personages door auteur M.H. Karelse-Meeuwse niet op antisemitische stereotyperingen. “Een Fries kan blond haar en blauwe ogen hebben, een Duitse soldaat een barse stem. Dat soort beschrijvingen is helemaal niet racistisch bedoeld”, zei hij woensdag tegen Trouw. Volgens hem gaat het boek over de afwijzing van het joodse geloof en niet over afwijzing van de Joden als volk. “Dat laatste is antisemitisch, dat eerste niet.”

Eerder stelde de uitgever: niets mis met 'go­jim­pak­ker­tje' en 'een kromme neus'

Van het boekje, dat bestemd is voor kinderen vanaf 11 jaar en dat door de orthodox-protestantse pers positief werd ontvangen, zijn tussen 1999 en 2016 10.000 exemplaren verkocht, meldde taalhistoricus Ewoud Sanders  in zijn onlangs verschenen proefschrift ‘Levi’s eerste kerstfeest. Jeugdverhalen over jodenbekering’. Het Joods Historisch Museum heeft besloten om de verzameling katholieke en protestantse jeugdboeken die Sanders onderzocht in de collectie op te nemen. Volgens het museum zijn jeugdverhalen over Jodenbekering ‘buitengewoon interessante bronnen voor de geschiedenis tussen joden en christenen in Nederland’.    

Het proefschrift van Ewoud Sanders © RV

Trouw interviewde taalhistoricus Ewoud Sanders deze week over zijn proefschrift. Lees hieronder het interview van Marijke Laurense.

Een paar jaar geleden stuitte Sanders op een zondag-schoolboekje uit 1900, ‘Levi de boekenjood’, over een joodse straathandelaar. “Het was een bekeringsverhaal: Levi wordt gepest op straat, zakt na een doorwaakte nacht overdag in slaap, zijn dochtertje valt tegen de kachel aan en ze overlijdt. Vervolgens vindt hij troost in een boekje dat hij per ongeluk op zijn eigen kraam heeft liggen, namelijk het Nieuwe Testament en raken hij en zijn vrouw bekeerd. Ik ben toen gaan uitzoeken of er nog meer van dit soort jeugdverhalen waren over jodenbekering. Dat waren er veel meer dan ik ooit had gedroomd. Het eerste is uit 1792 en ik heb er tot dusver tachtig gevonden: 67 protestantse en 13 katholieke. De grootste verrassing was dat ze nog steeds verschijnen. Jodenzending is dus geen gekkigheid uit een merkwaardig grijs verleden.

Jodenzending is geen gekkigheid uit een merkwaardig grijs verleden

Ewoud Sanders, taalhistoricus

“De jeugdverhalen hebben zeker tot de Tweede Wereldoorlog vrijwel allemaal hetzelfde stramien: een joods kind hoort over Jezus, bekeert zich, krijgt thuis te maken met geweld en verstoting, houdt toch vol en wordt daardoor een blijer en gelukkiger mens. Het geweld uit de joodse omgeving is soms heel grof: er worden kinderen geschopt, opgesloten, zelfs gekruisigd (zie kader). En dat ging in grote oplagen. ‘Van een Jodenjongetje’ heeft tot in 1956 als een katholiek schoolboek bestaan, oplage 300.000 tot 400.000 exemplaren. Dat verhaal gaat over een joodse vader die zijn zoontje in een brandende oven stopt omdat het jongetje een stukje van een hostie heeft gegeten. Joden - ovens - kinderen verbranden... Ik moest af en toe een blokje om om dat rustig te kunnen opschrijven.”

Puur antisemitisme dus?

“Ik denk dat dat iets ingewikkelder ligt. De boodschap aan de christelijke jeugd is dat je geen joden mag pesten en dat je ze beter moet leren kennen. Dat lijkt inderdaad aardig. Maar de joden uit die boekjes blijken Jezus ontzettend te haten en spugen steevast op de grond als het over christenen gaat. Er zit een rare dubbele boodschap in: aan de ene kant houden de schrijvers heel veel van joden, want zij zijn Gods uitverkoren volk en ze moeten helpen andere heidenen te bekeren. Maar aan de andere kant is hun inborst in die boekjes heel slecht. En dat wordt dan als kerstgeschenk aan kinderen gegeven. Aan steeds jongere kinderen zelfs: voorheen waren de boekjes bedoeld voor kinderen van een jaar of tien, elf; nu heb je ze al voor kinderen van vijf tot zeven , ook om uit voor te lezen, met afbreekstreepjes. Zo vinden Izaks ouders uit een boekje uit 2014 Jezus geen ‘Mes-si-as’ maar een ‘be-drie-ger’ die de dood verdient. Ik vind dat echt stuitend. Ik zou nooit mijn eigen kinderen dit soort ideeën over andere religies en volkeren in hun hoofd willen planten.”

Je zou toch verwachten dat de oorlog hierin een waterscheiding is.

“Er is inderdaad een theologische herbezinning geweest. De katholieken bijvoorbeeld zijn ermee gestopt: het laatste katholieke verhaal dat ik heb gevonden stamt uit 1959. Maar een kleine groep orthodoxe protestanten is er gewoon mee doorgegaan. Dan denk je, ach, dat is een marginaal verschijnsel, maar een boekje als ‘De zoektocht van Lea Rachel’ uit 1999 is nu al zes keer herdrukt (totale oplage 10.000 exemplaren). En nog steeds met een joodse vader die op de grond spuugt als hij over ‘vuile christenen’ of ‘vuile gojim’ praat en met een gemene jongen met een gebogen neus die de christelijke buren wegpest.

“Toch stond dit boekje in de jeugdboekentoptien van het Reformatorisch Dagblad. In orthodox-protestantse kringen wordt nog altijd aan jodenzending gedaan. Natuurlijk: geloof kan veel troost geven. Maar om nu te denken dat jouw religie beter is dan die van een ander? En dan tegen kinderen.”

Ewoud Sanders, Levi’s eerste kerstfeest. Jeugdverhalen over jodenbekering 1792-2015. Vantilt, 530 blz. € 29,50

Enkele voorbeelden uit het proefschrift:

Een beker koud water, van Ida Keller uit 1912 © RV

Ida Keller, ‘Een beker koud water’ (uit 1912, tussen 1983 en 2008 nog verschillende keren herdrukt)

Hetty, een arm joods meisje van dertien, ziet in een etalage een afbeelding van Jezus. Ze koopt het Nieuwe Testament en leest haar blinde vriendje Sally hieruit voor. Als grootmoeder dit ontdekt gaat die de kinderen met een broodmes te lijf. Sally overlijdt. Volgens de flaptekst van 2008 ‘een ontroerend verhaal dat groot en klein zeker zal aanspreken’.

De kleine bloedgetuige, door N. Doumen uit 1932 © RV

Jozef Theodoor Doumen, ‘De kleine bloedgetuige’ (1932, 4de druk 1941)

Abeltje van twaalf hoort van een dienstmeisje over het katholicisme en krijgt van een Mariabeeld de opdracht zich te laten dopen. Hij wordt daarop in elkaar geknuppeld, uitgehongerd en vervolgens op zolder gekruisigd door zijn vader en de rabbijn: zijn bloed sijpelt door het plafond. Volgens een recensie geschikt voor kinderen van twaalf jaar. Werd in 1948 nog voorgelezen op katholieke scholen.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Eerder stelde de uitgever: niets mis met 'go­jim­pak­ker­tje' en 'een kromme neus'

Jodenzending is geen gekkigheid uit een merkwaardig grijs verleden

Ewoud Sanders, taalhistoricus

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.