Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Tijd dat we discussiëren over de rol van de Griekse goden

Religie en Filosofie

Leonie Breebaart

Mainaden dansen voor de god Dionysus. © Collectie Allard Pierson Museum
Interview

Het veelgodendom van de Grieken en Romeinen gold lang als rommelig en minderwaardig. Onterecht, vindt oudheidkundige Inger Kuin. Het ondogmatische liet gelovigen juist ruimte voor reflectie.

Of er tegenwoordig nog mensen rondlopen die Zeus en Apollo vereren? "Alleen een groepje neo-paganisten", weet Inger Kuin, post-doc onderzoekster in Groningen. Maar dat de Grieks- Romeinse godenwereld weinig daadwerkelijke aanhangers meer heeft, maakt haar niet minder actueel. Misschien kunnen we er nog iets van leren. Want hoe konden in de Oudheid zoveel godsdiensten naast elkaar bestaan, zonder dat het tot problemen leidde? Hoe konden rituelen hun kracht behouden, zonder dat er één instantie was die vertelde hoe het moest?

Lees verder na de advertentie
Rituelen waren voor de Grieken en Romeinen heel belangrijk, maar je mocht er wel op reflecteren

Inger Kuin

Zulke vragen fascineren Inger Kuin. Zo liet ze in haar proefschrift 'Lachen met de goden' al zien dat humor en religie in de oudheid prima samengingen. Je kon de goden beledigen zonder daarvoor gearresteerd of vermoord te worden. De vraag hoe dat kon, klinkt opnieuw urgent, na de moord op de Charlie Hebdo-journalisten in 2015 en de daaropvolgende discussie of je tactvol moet omgaan met gelovigen.

Inger Kuin © Cora Hendriks

Maar tot makkelijke conclusies over religie en humor laat Inger Kuin zich niet verleiden. Dat gelovigen het lastig vinden als anderen hún heiligen aanvallen is namelijk niets nieuws. "Ook in de Oudheid lachte je vooral om je eigen goden, een beetje zoals de van huis uit roomse Wim Sonneveld dat deed met zijn eigen creatie Frater Venantius. Natuurlijk is het in de islam sowieso niet de bedoeling Mohammed af te beelden, laat staan om hem te lachen. Maar bij het beoordelen van humor moet je altijd kijken wie over wie lacht. Dat anderen over jouw God lachen is pijnlijker dan als je het zelf doet. En de toon maakt ook uit. De vroege christenen maakten ook grappen over de goden. Maar dat was dan bedoeld om de goden belachelijk te maken. Die speelse lichtheid van de Oudheid, de nuance is eruit weg."

Die speelsheid, dat gebrek aan dogmatiek, vindt u interessant. Maar wat u licht noemt, kun je ook beschouwen als rommelig, oppervlakkig en weinig consistent. Neem alleen al die veelheid aan goden. Welk idee zat daar nou achter?

"Ja, dat gebrek aan één overkoepelende theorie is vaak gezien als bewijs dat de Grieken en Romeinen een primitieve godsdienst aanhingen, maar je kunt het net zo goed zien als teken van verfijning. Niemand had de waarheid in pacht, je kon overal over discussiëren. Zo kon Artemis allerlei rollen aannemen. Ze was verbonden met de jacht, maar ook met geboorte en barensweeën. Maar daar was dan ook weer discussie over. Hoe wist je bij welke godin je moest zijn? Hoe kon één godin zoveel rollen vervullen? Of neem het dierenoffer, daar werd ook veel over gediscussieerd. Waarom zouden goden eigenlijk zo'n dierenoffer nodig hebben? Was dit wel dé manier om hen eer te bewijzen? Was het een betaalmiddel? Een vorm van ruilhandel? En hoe bereikte de rook de goden dan? Rituelen waren voor de Grieken en Romeinen heel belangrijk, maar je mocht er wel op reflecteren. Er waren wel regels hoe je de religieuze rituelen moest uitvoeren, maar als de priester niet kwam opdagen, kon je ook zelf die leidersrol op je nemen."

Er waren ook erg veel rituelen, schrijft u. De kalender puilde ervan uit. Daar kunnen we misschien wel wat van leren, want met de secularisatie zijn we in Nederland toch wel wat bindende rituelen verloren.

"We zijn veel gehechter aan rituelen dan we denken! Zelf ben ik een grote sportfan, en ik heb me er vorige maand weer over verbaasd dat onze olympische schaatskampioenen wel drie huldigingen hebben gekregen. Eén op de schaatsbaan, één in de Heinekenhal en dan nog een als ze thuiskomen. En dan wemelt het in Nederland natuurlijk ook van de festivals. Dat was in de oudheid ook zo, de sportwedstrijden én de competitie om het beste toneelstuk waren onderdeel van wat je tegenwoordig een religieus festival zou noemen. Maar terwijl we nu zeggen dat je moet geloven om aan een religieus ritueel als de mis of een kerkdienst mee te doen, zouden ze dat in de oudheid een raar idee gevonden hebben. Meedoen aan het ritueel is genoeg bewijs van je trouw aan de goden."

Heb ik goed begrepen dat je kon kiezen hoe serieus je het bestaan van de goden nam? Als je dat filosofisch niet kon verantwoorden, kon je godsdienst dan zien als een verzameling mythen, of gewoon als praktijk van verbindende rituelen?

"Nou, die driedeling is ook niet echt probleemloos. Inderdaad kon je meedoen aan offers en religieuze festivals en orakels zonder echt in de goden te geloven, maar tegelijk waren mythe, geloof en praktijk hecht verbonden. Een mooi voorbeeld is het lach-ritueel bij het inwijdingsfeest van Demeter in het Griekse Eleusis. Volgens de mythe zou de godin daar wanhopig hebben rondgezworven op zoek naar haar dochter Persephone, die door de god van de onderwereld ontvoerd was. Op een gegeven moment wordt de volkomen uitgeputte Demeter opgevangen door bewoners van de streek. Ze wil niet drinken en ze wil niets eten. Totdat de bediende haar aan het lachen maakt. Zij maakt grappen over de godin, en daardoor herwint Demeter haar levenskracht. De bronnen spreken elkaar tegen, maar het lijkt erop dat het tijdens het inwijdingsfeest van Eleusis gebruik was dat je belachelijk gemaakt werd."

Vroeger rekenden ze rituelen helemaal niet tot de religie, omdat ze niet het soort godsgeloof voor­on­der­stel­len zoals wij dat kennen

Vernederen als inwijding. Dat doet me denken aan de ontgroeningen van het studentencorps.

"Hahaha! Ja, daar zit iets in. Bij inwijdingsrituelen gaat het er altijd om een verhoogde staat van emoties op te wekken, zodat je je verbonden gaat voelen met de groep, dat zie je op festivals ook. In de oudheid ging dat soms gepaard met vasten, maar ook met héél veel drinken - dus daar zit zeker ook een continuïteit."

Dat plezier in processies en andere rituelen doet nogal katholiek aan, niet protestant.

"Maar dat discussiëren over de vraag wat we aan het doen zijn, dat vind ik dan wél weer protestant! Een oudere vakgenoot die zelf katholiek is, heeft wel eens gezegd: jij bent zeker protestant, want je denkt dat geloof bij rituelen überhaupt een rol speelt. Daar zijn namelijk niet alle oudheidkundigen het over eens. Vroeger rekenden ze die rituelen helemaal niet tot de religie, omdat ze inderdaad niet het soort godsgeloof vooronderstellen zoals wij dat kennen. Zelf denk ik juist dat geloof bij die rituelen wel een rol speelde. Overigens had die vakgenoot half gelijk, want mijn ene ouder is katholiek en de ander protestant."

Toch nog even terug naar uw stelling dat je als Griek de goden mocht beledigen. Socrates werd toch veroordeeld tot de gifbeker omdat hij ervan verdacht werd atheïst te zijn?

"Niemand weet precies waarom Socrates de gifbeker drinken moest. Waren er politieke motieven? Had hij zich gewoon te brutaal gedragen? Daar werd ook in de Oudheid al heel veel over nagedacht - juist omdat de aanklacht zo ongebruikelijk was. Het proces tegen Socrates is één van de meest complexe gebeurtenissen van de oudheid."

En de vervolging van de christenen dan? Hun marteldood in de arena?

"Die vervolging was minder systematisch dan we vaak denken. Er waren zeker uitbarstingen van geweld. En ook van achterdocht. Hoe moest je met deze mensen omgaan? Maar de grootschalige vervolging van christenen begon pas toen ze een demografische factor van betekenis werden. En toen ze zich nadrukkelijk gingen organiseren, toen ze een soort subsamenleving gingen vormen."

Uiteindelijk wonnen de christenen de religieuze competitie. En daarna was de rol van de Grieks-Romeinse goden uitgespeeld.

"Haha. Uiteindelijk hebben de christenen inderdaad gewonnen. Maar daar hebben ze wel lang over gedaan! Het duurde eeuwen voordat christenen numeriek in de meerderheid waren. Tot in de vierde eeuw werden traditionele religieuze gebruiken nog in ere gehouden. Doordat onze jaartelling begint met het jaar dat Jezus werd geboren, denken veel mensen dat het kort daarna ook afgelopen was met de Grieks-Romeinse goden. Maar dat is een misverstand."

Leven met de goden Inger N. I. Kuin Amsterdam University Press 172 blz. € 14,99


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Rituelen waren voor de Grieken en Romeinen heel belangrijk, maar je mocht er wel op reflecteren

Inger Kuin

Vroeger rekenden ze rituelen helemaal niet tot de religie, omdat ze niet het soort godsgeloof voor­on­der­stel­len zoals wij dat kennen