The Passion verbleekt bij de Middeleeuwse passiespelen

religie en filosofie

Paul van der Steen

‘Passiespel op de grote markt in Antwerpen’, schilderij van Gillis Mostaert (1528-1598). © RF
Deja Vu

Wie vindt dat The Passion een banaal spektakelstuk maakt van het lijdensverhaal, mag zich gelukkig prijzen dat de Middeleeuwen in ieder geval voorbij zijn. De passiespelen destijds bulkten van de special effects en de pathetische acteurs, en duurden soms wel 25 dagen.

Latijn was de taal van de liturgie in de Middeleeuwen. Het lezen van de Bijbel was voor de ongeletterde massa's niet weggelegd. Boeken waren bovendien schrikbarend duur. 

Lees verder na de advertentie

Beelden, schilderijen en gebrandschilderde ramen hielpen wel om vertrouwd te raken met de boodschap van Jezus Christus. Maar de boodschap maakte pas echt indruk als de verhalen voor ieders ogen werden nagespeeld, nog veel meer als je je als toeschouwer onderdeel voelde van de opvoering. Dan werd de Bijbel een belevenis.

De in de late Middeleeuwen in Europa zeer populaire passiespelen waren vaak spektakels waar 'The Passion' van de EO en andere eigentijdse verbeeldingen van het lijdensverhaal bij verbleken. Ook buiten de Goede Week kreeg het volk dit soort theater voorgeschoteld. In de kerk zelf, maar meestal ook op pleinen en in de straten.

Voor de gemiddelde middeleeuwer kon het bijna niet pathetisch genoeg. De gruwelen en grimassen werden flink uitvergroot. Bombastische muziek maakte het vertoonde alleen maar dramatischer.

Special effects

Zelfs aan de special effects werd gedacht. Buskruit liet het donderen bij Jezus' dood. Takelmechanismen maakten diens hemelvaart aanschouwelijk. Bij een passiespel in het Belgische Mons in 1501 werkte alleen al aan dit soort trucs een ploeg van zeventien man.

Het aantal acteurs kon flink oplopen. De keuze van de vertolker van Jezus verliep soms wonderlijk. Ter dood veroordeelden behoorden in sommige plaatsen tot de uitverkorenen. Als ze de kruisiging overleefden, werd hun oorspronkelijke straf kwijtgescholden. 

Guys overleefde het en zou in de ene versie van de geschiedenis de rest van zijn leven zeer godsvruchtig zijn geweest

Het overkwam naar verluidt in 1440 ene Thomas Guys uit Brussel, die betrokken was geweest bij een volksopstand. Dankzij een lobby van zijn zus kreeg hij de Christustrol. Guys overleefde het en zou in de ene versie van de geschiedenis de rest van zijn leven zeer godsvruchtig zijn geweest, goed voor de bijnaam 'Ons Heer'. 

Maar volgens een andere lezing was die spottend bedoeld, omdat Guys na de beproevingen tijdens het passiespel vooral vloekend door Brussel liep. De Ons-Heerstraat in de volkswijk De Marollen zou er in elk geval zijn naam aan danken.

Deelnemers en toeschouwers gingen dusdanig op in de passiespelen dat het geregeld tot geweld tegen joden kwam. Zij werden immers gezien als de Christusmoordenaars. Ook verhalen van meer recente datum droegen bij aan het ontstaan van antisemitisch geweld. 

In de Annalen van Egmond uit de twaalfde eeuw staat een passage over een joodse vader die zijn dochter aanspoorde tot het hebben van geslachtsgemeenschap op Goede Vrijdag. Zo deden meer verhalen over afschuwwekkende ontheiliging van dit voor christenen belangrijke moment de ronde.

Dertigduizend verzen

Het fenomeen van de grootse passiespelen ontstond waarschijnlijk in Frankrijk. Daar nam dit soort theater ook de meest buitenissige vormen aan. Het passiespel van Mercadé bestond uit dertigduizend verzen, goed voor in totaal 32 uur gelijkelijk verdeeld over vier dagen. 

In Valenciennes duurde het passiespel in 1547 zelfs 25 dagen. Het lijden van Christus stond centraal, maar ook andere verhalen uit het Oude en Nieuwe Testament maakten bij tijd en wijle onderdeel uit van de evenementen.

In Valenciennes duurde het passiespel in 1547 zelfs 25 dagen

In onze contreien hadden de opvoeringen een stuk bescheidener karakter. Het theater was hier vooral een zaak van de rederijkerskamers. Aan enorme spektakels met honderden acteurs en figuranten deden die niet.

Ten tijde van de Reformatie raakten de passiespelen in onbruik. In streken, die wel rooms-katholiek bleven, kwamen de kerkelijke autoriteiten soms met een verbod. Het zinde hen niet dat de opvoeringen al te groteske en zelfs kluchtige vormen aannamen.

Op enkele plaatsen bleef de traditie bestaan. In later eeuwen was bovendien sprake van een nieuwe opleving. Een bekend Nederlands voorbeeld zijn de Passiespelen in het Noord-Limburgse Tegelen, die teruggaan tot 1931.

Lees ook: De dood van Jezus was nogal banaal.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Guys overleefde het en zou in de ene versie van de geschiedenis de rest van zijn leven zeer godsvruchtig zijn geweest

In Valenciennes duurde het passiespel in 1547 zelfs 25 dagen