Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Strooien met citaten is nog geen denken

Religie en Filosofie

Fleur Jongepier

© Remco A Tonino
Filosofie recensie

Paul Frentrop Voor rede vatbaar: Een filosofisch woordenboek voor Nederland. Uitgeverij Prometheus;  256 blz. € 21,99
★★☆☆☆

De schrijver

Lees verder na de advertentie

Paul Frentrop is oud-journalist en werkte als financieel redacteur bij Het Financieele Dagblad en later NRC Handelsblad. Hij schreef eerder ‘Vrouwenlogica’ (2002), ‘Mannenlogica’ (2005), ‘Tegen het Idealisme’ (2007) en ‘Het jaar 1759. Een doorsnede van de Verlichting’ (2014). Dit ‘filosofisch woordenboek voor Nederland’ is bedoeld als hommage aan Voltaire, die in zijn ‘Dictionnaire philosophique’ (1764) onder meer belangrijke dogma’s uit het christendom, het jodendom en de islam op de hak nam. Frentrop lijkt op eenzelfde manier Verlichting te willen brengen aan het Nederlandse volk.

Het woordenboek: een lastige vorm

Er zijn grofweg twee soorten filosofische woordenboeken: een waarbij de lezer een overzicht krijgt van de belangrijkste standpunten, argumenten en teksten daaromtrent, en een waarbij de auteur zijn of haar eigen definitie van de lemma’s geeft.

Voor het eerste type is het moeilijk een geschikt publiek te vinden, aangezien we allemaal toegang hebben tot het wereldwijde web, inclusief goede filosofische encyclopedieën.

Het tweede type woordenboek kent andere uitdagingen. Een filosofische discussie over lemma’s als ‘Betutteling’ of ‘Democratie’ is voor een belangrijk deel een discussie over wat telt als betutteling of wat democratie betekent; een discussie over de redenen om voor een definitie te kiezen en niet voor een andere.

Het risico van het tweede type filosofische woordenboek waarbij een auteur zelf zijn eigen definities geeft, is dus dat de filosofie zelf in het gedrang komt.

Grote Intellectuelen

De oplossing die Frentrop biedt om het woordenboek van voldoende filosofische inhoud te voorzien, is het gebruik van citaten van intellectuelen – heel veel citaten. “Verontwaardiging is de standaard truc waarmee de idioot zichzelf waardigheid verschaft”, aldus Marshall McLuhan. “Overheidsmaatregelen die erop gericht zijn iets ‘eerlijk’ te verdelen beknotten de vrijheid”, aldus Milton Friedman. Onder het lemma ‘eerlijk’ vinden we verder: “Hoedt u wanneer een politicus het woord ‘eerlijk’ in de mond neemt”.

Je zou kunnen zeggen dat dit woordenboek de lezer een zekere rijkdom biedt aan uitspraken van Grote Intellectuelen. Je zou ook kunnen zeggen dat Frentrop de lezer niets meer weet te bieden dan tegeltjeswijsheden en autoriteits­argumenten. Overigens wordt soms het werk vermeld waar het citaat uit is gehaald, maar meestal wordt enkel de naam van de Grote Intellectueel gegeven. Dit versterkt de indruk dat het hier gaat om de strategie: ‘een wijs man zei het ooit ergens dus het zal wel waar zijn’. 

Reden om dit boek niet te lezen

Tijdens het lezen van dit boek wordt duidelijk dat Frentrop niet zozeer voors- en tegens van bepaalde standpunten wil bespreken, maar vooral graag zijn standpunten op papier wil zetten.

De lemma’s zijn eigenlijk lange meningen of kleine columns. Dit is jammer, niet alleen omdat er al zoveel meningen in omloop zijn maar vooral omdat een goed onderbouwde verdediging van het bredere neoliberale denken waar Frentrop de meeste affiniteit mee lijkt te hebben, een aanwinst had kunnen zijn.

Frentrop komt vaak niet verder dan open deuren. Als hij wel argumenteert, is de kwaliteit niet altijd best. Aan de hand van een algemeen punt over inductie (als je tig keer witte zwanen hebt gezien, mag je verwachten dat de volgende ook wit is, ook al zijn er zwarte) lijkt Frentrop te willen verdedigen dat culturele generalisaties en stereotypes eveneens te rechtvaardigen zijn.

En onder het lemma ‘Verbieden’ schrijft hij (na de flauwe opmerking ‘dat zou nou verboden moeten worden’) bijvoorbeeld: “Slechte gewoontes, ondeugden, immoreel gedrag van andere mensen, het is niet een taak van de staat om daar iets aan te veranderen”. Immoreel gedrag is niet de taak van de staat? Er vallen valide argumenten te bedenken tegen ‘staatsbemoeienis’, maar met dit soort zinnen maakt Frentrop een karikatuur van de posities die hij wil verdedigen.

Reden om dit boek wel te lezen

Wanneer je nieuwsgierig bent naar de wereld volgens Frentrop. Of wanneer je graag strooit met citaten van intellectuelen en je repertoire wilt uitbreiden.

Boekrecensies

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Deel dit artikel