Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Rowan Williams: Je wordt niet perfect door perfect te willen zijn

Religie en Filosofie

Stevo Akkerman

Rowan Williams © Daniel Roozendaal
Interview

De wereld is in beginsel goed, maar de mens vlucht steeds weer weg van dat besef, zegt Rowan Williams. ‘Het goede is hoopvol leven met imperfectie.’ 

Een gesprek met Rowan Williams is altijd een gesprek met een theoloog, hij is tenslotte de voormalige aartsbisschop van Canterbury, de hoogste geestelijke binnen de wereldwijde anglicaanse kerk. Maar de man met de wildste wenkbrauwen van Cambridge – waar hij verbonden is aan het Magdalene College – is ook typisch een publieke denker, voor wie godgeleerdheid, filosofie, kunst en politiek steeds in elkaar overvloeien.

Lees verder na de advertentie

Gevraagd naar wat het goede is, legt hij direct een verband met het ware en het schone; de klassieke drie-eenheid. “In het denken van de Oudheid en de Middeleeuwen stond vast dat het goede onbereikbaar was zonder het ware, en dat het ware verbonden was met de zichtbare werkelijkheid. Het besef af­gestemd te zijn op wat er is, en daar harmonie en schoonheid in te vinden, dat is waar de discussie echt begint.”

We hebben de neiging de realiteit van het ware en het goede te ontkennen

Dat klinkt als iets anders dan het goede als het tegenovergestelde van het kwade.

“Absoluut. Als een schrijver als Augustinus zegt dat het kwaad de afwezigheid is van het goede, zegt hij: goed en kwaad zijn geen primitieve tegenovergestelden. De werkelijkheid is goed, maar de wereld werkt zo dat wij daar ­afbreuk aan doen, wij schieten tekort in waarachtigheid en het resultaat is wat wij het kwade noemen. Augustinus zegt dat deels in reactie op zijn vroegere overtuiging, voordat hij christen werd, dat goed en kwaad twee even sterke, tegengestelde krachten zijn.”

De uitgangspositie van de wereld, of het universum, is goed?

“Inderdaad. En door te spreken van een uitgangspositie, zeggen we dat er iets fundamenteels is, iets waarmee we in harmonie moeten zijn.”

Kan er in dat fundament een defect schuilen, iets wat niet-zo-goed is?

“Het idee van een defect wijst eerder op een afwijking. Als een theekopje ­defect is, ontbreekt bijvoorbeeld het oor. Je kunt geen theekop hebben zonder oor, dat is het wezen van de theekop. De eerste theekop, om het zo te zeggen, kan niet al een defect hebben. Daarom is de gedachte dat de uitgangspositie van de wereld beschadigd is of vijandig of chaotisch, niet vruchtbaar. Defect volgt op heelheid, niet andersom. En het is aan ons om ons te ver­binden met wat de werkelijkheid aan goeds te bieden heeft.”

Zijn wij daartoe in staat?

“Zover we terug kunnen gaan in de ­geschiedenis van de mens en de menselijke geest, lijkt er een drang te zijn om weg te vluchten van de werkelijkheid. Om ons te verbergen. En die neiging tot wegvluchten keert terug van generatie op generatie, dat zou je met Augustinus de erfzonde kunnen noemen. Het betekent niet dat er een actief kwaad is ingebouwd in ons wezen, maar dat we de neiging hebben de realiteit van het ware en het goede te ontkennen.”

Vandaar het kwade als een afwezigheid? In plaats van een duivelse macht die ons zou beheersen?

“Het is altijd een afwezigheid, altijd een gebrek. Mensen protesteren daar soms tegen, wijzend op het kwaad in de wereld, en de gruwelijkheden zijn natuurlijk reëel genoeg. Maar kijk hoe een ­vacuüm werkt: het heeft een geweldige kracht, het zuigt alles naar zich toe, maar is zelf niets. Afwezigheid kan een enorme impact hebben.”

En is het goede wel iets dat werkelijk aanwezig is?

“Als het goede de macht is die aan alles voorafgaat en alles in standhoudt, dan is afwezigheid of onvolkomenheid ­precies wat het niet kan zijn.” 

Jezelf zien door de ogen van een ander is essentieel voor wie het goede wil begrijpen

Hoe zit dat met de mens? Het oude ­protestantse idee is dat wij geneigd zijn tot alle kwaad en niet in staat tot enig goeds.

“De calvinistische versie die spreekt over totale verdorvenheid is eenzijdig, en gaat veel verder dan de christelijke traditie van oudsher wilde zeggen. Dat was dat we altijd leven met een open wond, die wijzelf niet kunnen helen – daarom hebben we een creatieve energie van buiten nodig. Genade. We horen daarvan in verhalen van mensen die hun instinct voor onwaarachtigheid overwonnen hebben, in wier leven iets is opengebroken. 
“Als een christen associeer ik dat met het leven, de dood en de opstanding van Jezus, maar het kan zich voordoen bij mensen die helemaal niet over Jezus spreken. Mensen die zonder enig drama of zelfverheerlijking de vrijheid ontdekken om nee te zeggen tegen het kwaad. Het is niet on­ogelijk, het is geen illusie. Ik denk aan mensen die zich verzetten tegen totalitaire regimes van de vorige eeuw, ik denk aan mensen die ik heb ontmoet en die diep hebben geleden onder de apartheid in Zuid-Afrika.”   

Arnon Grunberg waarschuwde in deze serie: probeer het goede niet al te gretig na te streven, want voor je het weet ben je ­bezig het kwaad – of de kwade mensen – uit te roeien.

“Dat laat zien hoe gebrekkig ons menselijk begrip is. Het kan zelfs het goede manipuleren om geweld te rechtvaardigen. Het laat ook zien hoe riskant het is ons streven naar het goede te vertalen in prestaties. Het christelijke perspectief is dit: je zult niet perfect worden door perfect te willen zijn. Hoe meer je dat doet, hoe kwalijker het wordt, want je zet de schijnwerpers op jezelf en je eigen goedheid, terwijl dat gulzige ego juist de bron is van alle problemen. Dat is waarom contemplatie zo belangrijk is. Je kijkt verder dan jezelf, je laat je niet opsluiten door je ego, en dan zie je het goede, het ware en het schone en je realiseert je: dat is waar ik naar verlang.”

© Daniel Roozendaal

Zoiets als jezelf zien door de ogen van een ander?

“Dat is essentieel voor wie het goede wil begrijpen. Je moet leren accepteren dat je een deel van de wereld bent, niet het geheel, je moet onderhandelen met anderen, je moet leren dat jouw veiligheid niet kan worden gewonnen ten koste van een ander, enzovoorts, enzovoorts. Maar voor alles betekent het dat je je ogen laat openen door het diepe mysterie dat het leven is. Simone Weil, de Franse filosofe, zei: ons grote probleem is dat we onze problemen proberen op te lossen via de wil, niet via de verbeelding. Een goed mens, zegt zij, is iemand die nooit nadenkt over wat het is om een goed mens te zijn. Het is iemand die door iets is aangeraakt.”

Hebben we God nodig om te weten wat goed is?

“Talloze mensen leven een leven van vrijgevigheid, opoffering en wat dies meer zij, zonder God te noemen. Maar ik denk dat ze allemaal reageren op een claim die verder gaat dan hun eigenbelang, en die claim is niet zomaar het product van ons brein. Ik wil van de ongelovige geen christen maken, maar ik zeg wel: wat jij herkent als het goede is helemaal niet zo ver verwijderd van wat ik herken als God.”

Dostojevski zegt: als er geen God is, is alles toegestaan.

“Ik begrijp hem zo, vanuit de context van ‘De gebroeders Karamazov’: als er geen enkel ander referentiepunt is dan mijn eigen wil, dan is inderdaad alles toegestaan. Dan wordt de wereld mijn wil tegen de jouwe, een plaats vol conflict en geweld, die binnen de kortste keren onbewoonbaar wordt. Dat is iets anders dan zeggen: haal religie weg en iedereen wordt kwaadaardig.” 

Slavernij werd soms oprecht verdedigd op grond van het geweten en de plicht. We hebben moeten leren dat we daar in moreel opzicht fout zaten.

Helpt het geweten ons dichterbij het goede te komen?

“Het is vaak gezien als de ruggegraat van de moraal, en vaak ook wat al te romantisch benaderd, alsof het iets is dat zonder opvoeding en educatie tot stand zou komen. Ik denk dat we allemaal een soort instinct hebben dat ons doet reiken naar het goede, maar het geweten is complexer: het is hoe we geleidelijk leren onderscheid te maken, beslissingen te nemen over wat juist en niet-juist is. Het wordt pas bruikbaar als het gevormd is door de cultuur waarin we leven. En daar kan de ene cultuur het geweten een andere kant optrekken dan de andere cultuur.”

Er is geen universeel geweten?

“Als dat er was zou er niet zoiets bestaan als vrouwenbesnijdenis of kindoffers. Een beroep op het geweten lost daar niets op. Of neem de slavernij, die werd soms oprecht verdedigd op grond van het geweten en de plicht. We hebben moeten leren dat we daar in moreel opzicht fout zaten. Het helpt in dat opzicht als een gesloten cultuur zich opent en in aanraking komt met andere culturen.”

Boeken we vooruitgang in morele zin?

“Niet automatisch. We groeien misschien een beetje in het stellen van de juiste vragen, het zien van de verbanden. Maar over een jaar of honderd zal men zich afvragen hoe het in vredesnaam mogelijk was dat wij de klimaatcrisis lieten voortduren, en men zal dat doen met dezelfde verbijstering die wij voelen bij de slavernij. Dus om nu te zeggen dat mensen betere wezens worden… we zijn min of meer gestopt met grootschalige oorlogen in het Westen, maar nu onderdrukken en exploiteren we anderen langs economische weg. We vinden steeds nieuwe manieren om liefdeloos te zijn.”

Staan wij zoals Adam en Eva in schaamte tegenover God? Kunnen we daarvan verlost worden?

“Onze verlossing is in grote mate een bevrijding van schaamte. Niet van schuld, maar van schaamte. We worden uitgenodigd onze zonden voor God te erkennen, en God zal niet geschokt zijn. We vertrouwen erop, dat is een ­belangrijk woord, dat hij zich niet van ons zal afwenden. Schaamte heeft veel te maken met gebrek aan vertrouwen dat ik gezien of vergeven zal worden. Maar het goede is hoopvol leven met imperfectie.”

Wie is Rowan Williams?

Rowan Williams (1950, Swansea, Wales) was van 2002 tot 2012 aartsbisschop van Canterbury. ­Tegenwoordig is hij verbonden aan het Magdalene College in Cambridge. Williams publiceerde een groot aantal boeken, waarvan onder meer ‘Geloof in de publieke ruimte’ (2013) en ‘Wat is heilig?’ (2019) in het Nederlands werden vertaald. Hij studeerde theologie in Cambrigde en promoveerde in Oxford. Williams is ook dichter en toneelschrijver.

Televisieserie

Deze interviewreeks valt gedeeltelijk samen met een viertal tv-uitzendingen met de titel ‘Wat is dan goed?’ De tweede aflevering wordt zondag (9 juni) uitgezonden op NPO 2 om 23.20 uur. De vervolguitzendingen zijn op 16 en 23 juni.

Het goede

‘We hebben mensen nodig die het goede zoeken, en dat is meer dan wat niet verboden is.’ Met die conclusie besloot Stevo Akkerman zijn boek ‘Het klopt wel, maar het deugt niet’, gebaseerd op een reeks Trouw-interviews over de maatschappelijke moraal. Het leidde vanzelf tot de vraag: maar wat is dan goed? In een aantal interviews laat Stevo Akkerman daarover vooraanstaande denkers aan het woord.

Lees ook: 

Het goede volgens Arnon Grunberg: ‘Ik ben een groot liefhebber van schaamte’

In ons zoeken naar het goede, schuilt altijd het gevaar dat we bij het kwade uitkomen, zegt Arnon Grunberg in deze eerste aflevering van een nieuwe interviewreeks over het goede in Trouw.

Deel dit artikel

We hebben de neiging de realiteit van het ware en het goede te ontkennen

Jezelf zien door de ogen van een ander is essentieel voor wie het goede wil begrijpen

Slavernij werd soms oprecht verdedigd op grond van het geweten en de plicht. We hebben moeten leren dat we daar in moreel opzicht fout zaten.