Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Religieuze twijfel slaat toe in Turkije

Religie en Filosofie

Eildert Mulder

© afp
Minaret

De islam ingeruild voor een God in ruste, zo kun je een recent rapport over de religieuze beleving van jongeren in Turkije samenvatten. 

Het geldt natuurlijk niet voor de hele jeugd, misschien speelt er in de berichtgeving een percentage hype mee, maar een tendens is er duidelijk. Praatprogramma's en columnisten verkeren in een staat van opwinding.

Lees verder na de advertentie

Grote ontwikkelingen laten zich moeilijk voorspellen. Een halve eeuw geleden leek de verwachting reëel dat behalve het afkalvende Europese christendom ook de islam last zou krijgen van erosie. Binnen de elites van moslimlanden had secularisme flinke aanhang. Toch liep alles anders. De politieke islam profiteerde van de onvrede over seculiere machthebbers en won aan invloed. De zichtbare symptomen op straat: baarden, hoofddoeken en nikabs. Weinigen bleven geloven dat religieverlating ook serieus vat zou kunnen krijgen op de moslimwereld. Maar nu, uitgerekend in een tijd van extremisme en hele en halve islamitische republieken en monarchieën, slaat de twijfel toe. In elk geval in Turkije.

De leerlingen op religieuze scholen leken een toonbeeld van jeugdige orthodoxie. Ook daar is betonrot

Deïsme

Op het eerste gezicht lijkt er geen vuiltje aan de lucht. De positie van de islamitische AKP-partij van president Erdogan oogt onaantastbaar. Maar het rapport, niet van een duistere denktank maar van het Turkse ministerie van onderwijs is ingeslagen als een bom. Belangrijkste conclusie: veel jongeren keren zich af van de islam. Atheïst worden ze volgens het rapport doorgaans niet meteen. Liever kiezen ze voor deïsme, het idee van een goddelijke superintelligentie, die de kosmische wetten schiep en daarna wereld en heelal aan hun lot overliet. Een deïst gelooft niet in openbaringen. Voor Mohammed, Jezus, Bijbel, Koran, christendom of islam is er geen plaats. Wel een passieve god, geen religie. Extra prikkelend: deïsme krijgt ook leerlingen van de religieuze imam-hatipscholen in zijn greep. Onder Erdogan is het aantal van die scholen enorm toegenomen. Ze leken een toonbeeld van onberispelijke, jeugdige orthodoxie. Maar ook die verdedigingsmuur tegen ongeloof lijdt aan betonrot. Er klinken zelfs klachten over vrouwelijke studenten met hoofddoek die atheïst zijn.

Critici zien deïsme als de laatste tussenhalte voor de gapende afgrond van atheïsme

'Genotzieke' jongeren

Bij een partijbijeenkomst zou een geagiteerde Erdogan plotseling de minister van onderwijs bij zich op het podium hebben geroepen voor een onderonsje, buiten bereik van de microfoon. Volgens liplezers hadden ze het over het rapport. Voor wat het waard is. Critici zien een westers complot. Dat de 'genotzieke' jongeren nog wel geloven in een schepper stelt hen niet gerust. Zij zien deïsme als de laatste tussenhalte voor de gapende afgrond van atheïsme. Volgens de voorzitter van de nationalistische MHP-partij, Devlet Bahceli, kan een echte Turk geen deïst zijn. En de hoogste man van Diyanet, het directoraat godsdienstzaken, begrijpt niet hoe een deïst die Mohammed opzij schuift, zich moslim kan blijven noemen. Maar sceptische jongeren doen dat ook allang niet meer, zo hield een columnist hem voor.

Macht corrumpeert, ook als die islamitisch is. Commentatoren stellen arrogantie, corruptie en saaie preken verantwoordelijk voor de nieuwe tendens. En ook bespottelijke politieke propaganda, zoals van een burgemeester, die uitriep dat als hij de verkiezingen zou verliezen behalve zijn eigen gemeente ook Jeruzalem en Mekka voor de islam verloren zouden gaan. Voeg aan dat mengsel de gruwelen van extremisten toe, en het verbaast niet dat er ook in de moslimwereld religieuze slijtage optreedt.

In de rubriek Minaret bespiegelt arabist en oud-redacteur van Trouw Eildert Mulder de islamitische wereld. Lees hier eerdere artikelen die verschenen. 

Deel dit artikel

De leerlingen op religieuze scholen leken een toonbeeld van jeugdige orthodoxie. Ook daar is betonrot

Critici zien deïsme als de laatste tussenhalte voor de gapende afgrond van atheïsme