Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Regisseur Peter Greenaway: Luther was een arrogante opportunist

Religie en Filosofie

Ronald Rovers

Beeld uit de film 'De erfenis van Luther' © 'De erfenis van Luther'

In 'De erfenis van Luther', morgen op tv, geeft regisseur Peter Greenaway zijn persoonlijke en rijk geïllustreerde visie op Maarten Luther.

Of de protestantse kerk de positie van Maarten Luther moet herzien, is niet een vraag die hij moet beantwoorden, zegt filmmaker Peter Greenaway vanaf zijn werkadres in Italië.

Lees verder na de advertentie

"Luther was voor mij geen denker of een theoloog, maar een opportunist. Iemand die zich liet leiden door zijn persoonlijke melancholie en een hele verzameling private angsten. Hij was arrogant. Hij had er geen moeite mee te worden afgebeeld met een aureool. Een man wier prestaties we op geen enkele manier zouden moeten vieren.

"Voor mij is het iemand die, zeker later in z'n leven, staat voor onverdraagzaamheid en antisemitisme. Luthers steeds extremere denkbeelden hebben in de zestiende eeuw een breuk veroorzaakt in het religieuze denken in Europa die honderd jaar later leidde tot de Dertigjarige Oorlog (1618-1648, red), met als gevolg onnoemelijk veel lijden en dood."

Het is niet dat Greenaway altijd al geboeid was door Luther, vertelt hij. Zijn interesse ging meer uit naar het einde van het magische denken in de Europese cultuur, die tussen de ontdekking van Amerika in 1492 en het begin van de Reformatie in 1517 in gang werd gezet. Dat Luthers 95 stellingen - morgen precies 500 jaar geleden - aan de deur van slotkerk in Wittenberg zouden zijn gespijkerd, was voor Greenaway een mooie aanleiding "om weer in die persoonlijke fascinatie te duiken".

Oorspronkelijk zou de film mede ontwikkeld worden door de EO, maar de omroep had moeite met de ironische toon van Greenaway's voice-over

Beelden

"Bovendien was het een zeldzame gelegenheid om cinema en schilderkunst te combineren. Ik heb een bescheiden reputatie als filmmaker, maar u weet misschien dat ik begonnen ben als schilder. Het was een groot plezier om de film helemaal samen te stellen met beelden van schilderijen en tekeningen uit die periode."

Beeld uit de film 'De erfenis van Luther' © 'De erfenis van Luther'

Die beelden zijn belangrijk. Greenaway is ervan overtuigd, zo is in de film te zien, dat de boekdrukkunst bepalend was voor de snelle verspreiding en het succes van Luthers ideeën. Het feit dat zijn beeltenis door heel Europa verspreid werd, maakt hem bovendien een van de eerste sterren, zegt Greenaway. Elke informatierevolutie leidt tot een culturele revolutie, denkt de filmmaker. Zo voorspelt hij aan het eind van de film dat de digitale revolutie en de groeiende beschikbaarheid van informatie rond 2050 zal leiden tot het einde van het christendom.

EO

Oorspronkelijk zou de film mede ontwikkeld worden door de EO, maar de omroep had moeite met de ironische toon van Greenaway's voice-over en hielp vervolgens om de film bij de NTR onder te brengen. Die ironische toon is overigens minder duidelijk in de versie met de Nederlandse voice-over die morgen wordt uitgezonden. De versie met Greenaways voice-over is voor de buitenlandse markt bedoeld.

Beeld uit de film 'De erfenis van Luther' © 'De erfenis van Luther'

Moeten we Greenaway's visie serieus nemen? Al in het begin van de film zegt hij over historici dat ze vooral gevestigde belangen dienen en reduceert hij de geschiedschrijving tot een tak van de literatuur. "Ik bedoel, 'Overvloed en Onbehagen' van Simon Schama over de Nederlandse cultuur in de Gouden Eeuw is spannend om te lezen, maar je moet dat niet allemaal letterlijk nemen. Of neem Winston Churchill, zogenaamd een van de grote geschiedschrijvers van de Tweede Wereldoorlog. De man kon goed schrijven maar het was toch vooral vermakelijk wat hij schreef."

Beeld uit de film 'De erfenis van Luther' © 'De erfenis van Luther'

Geldt dat dan ook niet voor zijn eigen film? Moeten we die serieus nemen? "Ik veracht het idee van waarheid", zegt Greenaway. "Mijn eigen positie ten opzichte van het leven is er een van ironie." Maar wat valt dan wel serieus te nemen? Greenaway: "De samenleving is onrechtvaardig. Maar het feit dat we met elkaar praten terwijl ik op een berg in Sicilië zit en u vermoedelijk ergens in Amsterdam, betekent dat we toch iets goed doen. Als ieder van ons nu maar een zandkorrel zou kunnen toevoegen aan dat enorme strand dat we de beschaving noemen."

Meer lezen over 500 jaar reformatie?  Lees alle verhalen van Trouw in de werkkamer van Luther. 

Deel dit artikel

Oorspronkelijk zou de film mede ontwikkeld worden door de EO, maar de omroep had moeite met de ironische toon van Greenaway's voice-over