Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Publiciste Yvonne Zonderop is niet gelovig, maar nooit anti-religie

Religie en Filosofie

Stevo Akkerman

Yvonne Zonderop: 'Er mag ook wel eens aandacht zijn voor de voordelen van geloof'. © Jean-Pierre Jans
interview

Nederland heeft wat al te radicaal afgerekend met het christendom, vindt de 'niet-belijdende' Yvonne Zonderop. 'Ik zie religie als een bron van rijkdom.'

Yvonne Zonderop weet dat er iets aan de hand is als ze om zich heen signalen opvangt die, schijnbaar toevallig, in eenzelfde richting lijken te wijzen. Haar eigen ontroering en verwondering bij het zien van religieuze kunst - El Greco, Leonardo da Vinci - zet haar aan het denken over de christelijke wortels van onze cultuur, en over haar eigen katholieke opvoeding. En als ze ziet dat ze niet de enige is, dat verschillende denkers en dichters zich in de richting van het geloof bewegen, beseft ze dat er iets bijzonders gaande is: misschien stuit de secularisatie op zijn grens. Een briefwisseling met Stephan Sanders in De Groene Amsterdammer ('Ik geloof dat ik gelovig ben', had hij geschreven) dwingt haar vervolgens haar eigen overtuigingen te onderzoeken. Het resultaat daarvan is nu het boek 'Ongelofelijk', dat maandag verschijnt.

Lees verder na de advertentie
Ik neem het zeker waar: een groeiende interesse in religie

U breekt in uw boek een lans voor het christelijk geloof, zonder dat u uzelf daar helemaal toe bekent. Is dat niet een beetje gek?

"Waar ik een lans voor breek, is breder dan het geloof, het gaat me om de christelijk cultuur en erfenis. Het geloof heeft dit als resultaat gehad, na zo'n 1400/1500 jaar, als we beginnen bij Bonifatius. Ik zie religie als een bron van rijkdom. Natuurlijk heeft het ook nadelen, zoals zoveel dingen in het leven. De afgelopen decennia hebben die nadelen heel veel aandacht gekregen, onevenredig veel, denk ik. Er mag ook wel eens aandacht zijn voor de voordelen."

Dat is de uitwerking van het geloof, maar het geloof zelf?

"Ik heb zelf nooit geloofd zoals gelovigen dat doen - geloof als een zeker weten, of een lijntje hebben met God. Dat heb ik nooit zo gevoeld. Ook niet geambieerd, eigenlijk. Ik heb het, rooms-katholiek opgevoed, nooit zo diep beleefd en er dus ook niet drastisch afscheid van hoeven nemen. Maar ik merk, vooral de laatste jaren, dat met name kunst me wel in contact brengt met het geloof. In de kunst wordt voortdurend gespeeld met de verschillende mogelijkheden om het verhaal te interpreteren. Als tegenwicht tegen het idee dat er een monomane waarheid is, maar wel in het besef - ik kan het niet anders zeggen - dat je in iets groters staat."

Je kunt veel van Buma zeggen, maar hij is wel de eerste die de handschoen oppakt

U schrijft: ik ben niet belijdend, maar niet anti-geloof.

"Ik ben zeker niet anti. Tegen mensen die religie dom vinden, zeg ik: ga eens naar jezelf kijken. Religie is juist ontzettend ingenieus. Waar vind je nou een systeem waarin je individueel iets kunt beleven, maar ook collectief iets aan hebt, iets dat een verhaal vertelt met een verleden en een toekomst, waarin je leefregels hebt en rituelen, en waar tegelijkertijd meervoudige interpretaties mogelijk zijn? Noem mij iets dat daaraan gelijk is, noem mij een ideologie die daarop lijkt. Die vind je niet."

Dat systeem stond de afgelopen decennia wel in een kwade reuk. Toen ik bij Het Parool ging werken, hoorde ik dat we niet over kerk en religie schreven, omdat God niet bestond, en wij deden geen verslag van dingen die niet bestonden.

"Mooi voorbeeld. Maar dat is inderdaad waar we vandaan komen. In mijn boek probeer ik de vraag te beantwoorden waarom wij in Nederland zo radicaal van ons geloof zijn gevallen. Een van de verklaringen ligt in de verzuiling: ik denk dat we niet alleen afscheid hebben genomen van God, maar vooral ook van die benauwde constructie, waarin mensen zich opgesloten voelden.

"Laat me proberen dat duidelijk te maken via een verhaal van Jolanda Withuis, die onlangs een boek heeft geschreven over de communistische zuil waarin zij opgroeide. Haar vader, Berry Withuis, een getalenteerde schaker, zat eens in de auto met collega-schakers Hans Ree en Jan Hein Donner. Zei Berry: jullie zijn goede schakers en prima kerels, maar als de revolutie komt, gaan jullie wel tegen de muur. Het waren de jaren vijftig, iedereen zat in zijn eigen club ontzettend orthodox te wezen, of het nu ging om religie of andere zaken. Op de een of andere manier is ons idee van religie bevroren - we laten het nog steeds samenvallen met de tijd van toen. Als je zo naar religie kijkt, ontzeg je jezelf een enorme rijkdom."

Maar u ziet hierin een kentering optreden.

"Ik kan het niet aantonen hoe groot het is, maar ik neem het zeker waar: een groeiende interesse in religie, mensen om me heen die naar de kerk gaan, schrijvers en intellectuelen die het geloof opnieuw waarderen, plus allerlei jonge mensen die er open voor staan, onbevangen, zonder trauma's. Voor die generatie is de bevrijding uit religie en verzuiling wel zo'n beetje uitgewerkt, sterker: we zijn aan de grens daarvan gekomen. Je ziet hen worstelen met het gebrek aan ankers, het gebrek aan grenzen; ze moeten alles maar zelf uitzoeken. Ze zijn vrij van alles, maar iets anders is waartóe ze vrij zijn - er is geen basis. Noem het de erfenis van het postmodernisme: niks is meer waar, alles is relatief. Dát is moeilijk!"

U citeert politiek-filosoof Michael Sandel, die spreekt over een morele leegte.

"We hebben een tijd gehad waarin morele overwegingen gewoon not done waren. Hoe is Balkenende niet weggehoond om zijn pleidooi voor normen en waarden - allemaal spruitjesgeur. Wilde iemand zich ermee bezig houden, dan wel graag achter de voordeur.

"Sandel zegt: je moet die overwegingen juist wél inbrengen in het maatschappelijke debat. Niet om er je gelijk mee te halen, maar om te voorkomen dat het publiek domein leeg blijft. Anders rest alleen efficiency als criterium en wordt alles technocratisch - die kritiek kwam al van Pim Fortuyn: gaat het nog ergens over? Want niet alleen de spirituele erfenis was weggevallen, de ideologische ook.

"Fortuyn dacht dat het CDA goud in handen had met dat beroep op waarden en normen; niet voor niets dat hij zijn boek 'De verweesde samenleving' aanbood aan toenmalig CDA-leider Heerma. Maar het CDA wist het niet over het voetlicht te brengen, dus ging Fortuyn dat zelf maar doen. Waarbij het anti-islam-element steeds dominanter werd, het ging vrij snel van de verweesde samenleving naar geen moslims het land meer in."

Dat was eigenlijk al begonnen bij Bolkestein, die teruggreep op de cultuur en traditie van het christendom als reactie op de komst van moslim-immigranten.

"Ja, de confrontatie met een andere religie, die zich op allerlei manieren manifesteerde, soms ook heel verwerpelijk, bracht mensen ertoe zich af te vragen wat hun eigen overtuigingen nu eigenlijk waren, en waar hun wortels lagen. Ik citeer in dat verband Umberto Eco die zegt: een speerwerper moet een stap naar achter doen, om de speer goed vooruit te kunnen werpen. Zo geldt dat ook voor onze samenleving: we moeten ons bezinnen op waar we vandaan komen, om sterker te staan in de storm van globale veranderingen, dat gaat veel verder dan onze verhouding tot de islam."

Het populisme beroept zich daarom op een joods-christelijke traditie. Zonder zich om de inhoud van joden dan wel christendom te bekommeren.

"We hebben natuurlijk politici die de christelijke erfenis puur politiek gebruiken. Daar sta ik heel ver vanaf. Sterker nog: mijn verontwaardiging over het feit dat zij er met die erfenis vandoor gaan, heeft er mede toe geleid dat ik dit boek ben gaan schrijven. Naast mijn verwondering dat niemand zei: hoho, dat is ook mijn erfenis. Weegt onze afkeer van religie zwaarder dan onze bezwaren tegen de mensen die er met die erfenis vandoor gaan? 

"De VVD schuurde een beetje mee met de populisten, via Halbe Zijlstra en zijn zorgen over de paaseieren, maar dat kun je moeilijk een levensbeschouwelijke benadering noemen. Terwijl Rutte als politicus niets wil zeggen over wat hem beweegt - alleen in een lekenpreek durft hij te laten zien dat hij gelovig is. En wat links betreft: de socialisten hebben zich van oudsher erg op het materiële gestort. Er was ook een verheffingsideaal, maar dat is op de achtergrond geraakt. GroenLinks heeft een deels religieuze achtergrond, maar ook daar merk je eigenlijk niets meer van een levensbeschouwing als basis voor het politieke handelen. Jesse Klaver wuift dat weg door te zeggen dat de kerk altijd aan de kant van de machthebbers heeft gestaan."

En het CDA?

"Je kunt veel van Buma zeggen, maar hij is wel de eerste die de handschoen oppakt. Binnen het CDA was men een beetje tureluurs geworden van de discussie over de 'C', men liet het liever rusten, maar Buma is wel degelijk serieus op zoek gegaan. Hij kiest een harde, rechtse lijn voor zijn partij, maar als het gaat om het omschrijven van de christelijke erfenis, is hij helemaal niet zo eenduidig en rechts. Naastenliefde noemt hij ook als kernwaarde. Hij vult dat op zijn manier in, hij heeft het dan over 'meedoen' en verbindt dat met het belang van onze nationale identiteit, daar kun je over twisten, maar hij probeert zeker recht te doen aan het onderwerp.

"Uiteindelijk ontleen ik mijn hoop niet aan de politiek, die is vooral marketing geworden. Voor een beroep op het morele hebben we andere stemmen nodig. Er is ruimte voor mensen die zich in de christelijke traditie voelen staan en zich cultureel, ethisch en mentaal verwant voelen met dat verhaal, ook al gaan ze niet ter kerke. Dat heeft ook te maken met een behoefte aan verbinding.

"Of zoals Kim Putters van het Sociaal en Cultureel Planbureau het zegt: aan solidariteit. Het verhaal dat je alles maar in je eentje moet uitzoeken, nadert zijn einde. Ook Putters legt verband met het geloof: mensen willen gezien worden, en dat is waar het christendom ten diepste om gaat."

'Ongelofelijk, over de verrassende comeback van religie'. Prometheus, 19,95 euro.

Yvonne Zonderop (1955) is publiciste, met een lange staat van dienst in de journalistiek. Ze was adjunct-hoofdredacteur van de Volkskrant en schrijft tegenwoordig voor De Groene Amsterdammer. Ze is toezichthouder bij de FD Mediagroep en Omroep Human en maakt deel uit van de Begeleidingscommissie van het Sociaal en Cultureel Planbureau en de Unesco Commissie Nederland.

Lees ook: 
Het geloof van de religieus atheïst

Ongelovigen halen de gelovigen in


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Ik neem het zeker waar: een groeiende interesse in religie

Je kunt veel van Buma zeggen, maar hij is wel de eerste die de handschoen oppakt