Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Psychologie helpt de valkuilen van het denken te herkennen

Religie en Filosofie

Sebastien Valkenberg

Het televisieprogramma 'Wie is de mol'. "Denk je eenmaal te weten wie de mol is, dan zie je alleen nog maar bevestigingen voor dit scenario." © ANP Kippa
Interview

Tunnelvisie en bevestigingsvooroordeel, de nukken van ons brein bepalen hoe wij informatie verwerken. Wetenschapsfilosoof Herman de Regt vindt dat daarom psychologie-onderwijs op de middelbare school nodig is.

Herkenbaar: je hebt het gevoel dat je een situatie goed begrijpt, maar komt later tot het inzicht dat je er toch naast zat. Een beter inzicht in veelgemaakte denkfouten kan die vergissingen voorkomen, denken de wetenschapsfilosofen Herman de Regt en Hans Dooremalen. Breng leerlingen daarom meer psychologische kennis bij, bepleiten ze.

Lees verder na de advertentie

"Veel oordelen komen tot stand via slordig denkwerk", licht De Regt toe. "We hebben last van vooroordelen die ons in de richting duwen van conclusies die overtuigend lijken, maar nauwelijks gestut worden door argumenten. Tegen die onbewuste beïnvloeding moeten we ons wapenen."

Snelle, automatische conclusies vergroten de kans op overleven. Maar daarmee neemt ook de kans toe op onzorgvuldig redeneren.

Herman de Regt

De Regt maakt de vergelijking met rijden onder invloed: "Na een paar glazen bier stappen we met extra zelfvertrouwen in de auto. Volkomen misplaatst, maar het zelfinzicht is op dat moment afwezig. Zo is het ook met het denken: onder bepaalde omstandigheden loopt dat uit de rails. De psychologie leert ons te herkennen wanneer dit gebeurt. Daar moet je op tijd kennis van nemen." Psychologie zou daarom een verplicht middelbareschoolvak moeten worden, bepleit hij.

Valkuil

De bekendste valkuil, zegt De Regt, is de neiging om bevestiging te zoeken. "We vinden het prettig om gelijk te krijgen en dat beïnvloedt het denkproces. Dus éérst is er een standpunt en vervolgens begint de zoektocht naar informatie die daarmee in overeenstemming is. Maar tegenvoorbeelden zijn veel leerzamer. Alleen gaan we die liefst uit de weg. De remedie is zelfcorrectie. Ga doelbewust op zoek naar voorbeelden die op gespannen voet staan met bestaande overtuigingen."

De Regt geeft het voorbeeld van 'Wie is de mol?', het tv-programma met tien deelnemers van wie er één een saboteur is (de mol). "In elke uitzending volgen nieuwe aanwijzingen wie de mol zou kunnen zijn. Maar ik merk bij mezelf hoe moeilijk het is om los te komen van een aanvankelijke verdenking. Denk je eenmaal te weten wie de mol is, dan zie je alleen nog maar bevestigingen voor dit scenario. Het gevoel is zo sterk dat mensen zelfs blijven vasthouden aan 'hun' mol als die al uitgeschakeld is."

"Nu gaat het hier over een onschuldig televisiespelletje, maar hetzelfde principe werkt door in andere situaties. Dan kan een tunnelvisie dramatische gevolgen hebben. Denk maar aan Lucia de Berk, de Haagse verpleegster die jaren vastzat omdat ze meerdere mensen zou hebben omgebracht. Onterecht, bleek nadien. De bewijsvoering was ondeugdelijk. Het ontbrak aan aandacht voor feiten die pasten bij haar onschuld, en voor alternatieve scenario's die pasten bij de al bekende feiten."

Hoe kan de psychologie helpen zulke situaties te voorkomen?

"Het vak psychologie kan ons leren herkennen wanneer we slachtoffer van ons denken dreigen te worden. Voor alle duidelijkheid: het bevestigingsvooroordeel laat zich niet wegpoetsen, het is inherent aan de manier waarop het brein in elkaar steekt. Snelle, automatische conclusies vergroten de kans op overleven. Vaak is dat heel praktisch, maar daarmee neemt ook de kans toe op onzorgvuldig redeneren. Wel kunnen we extra alert zijn door een sceptische houding aan te leren. Maar die scepsis moeten we ook vertalen in slimme richtlijnen. Een voorbeeld is de manier waarop artsen hun diagnoses stellen. Wanneer bij twee ziektes hetzelfde ziektebeeld past, wordt er geen muntje opgegooid, maar gezocht naar bewijs dat één van de ziektes uitsluit."

We hebben toch al filosofie? Kan die ons niet behoeden voor uitglijders en denkfouten?

"Het belangrijkste is dat er aandacht komt voor slordig denkwerk. Het vak psychologie of kritisch denken kan daarbij helpen, als er maar wordt uitgelegd hoe ons denken een evolutionair overlevingsinstrument is. En hoe we baat hebben bij een corrigerende wetenschap. Voor een deel zit deze bewustwording al in het eindexamenvak filosofie. Maar voordat leerlingen nadenken over de grote filosofische vragen, moeten ze weten hoe ons denkproces verloopt. Pas als je weet waar de valkuilen liggen, kun je ze omzeilen."

'Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald,' zegt de uitdrukking. Maar die wijsheid is niet aan mensen besteed.

Herman de Regt

Met welke auteurs uit de psychologie zouden leerlingen kennis moeten maken?

"De bestseller 'Het feilbare denken' van cognitiepsycholoog Daniel Kahneman zou een goed uitgangspunt zijn. Daarin laat hij aan de hand van voorbeelden zien hoe gemakkelijk we uit de bocht vliegen. Onder de oppervlakte gebeurt van alles, oordelen blijken bij nader inzien instinctmatig te zijn. Zo ontdekten Kahneman en zijn collega Tversky dat wij verlies twee keer zo erg haten als dat we een even grote winst waarderen. Ineens begrijp je dan dat wij een half aangelegde Betuwelijn niet alsnog afblazen maar voltooien, ook al zal die spoorlijn nooit rendabel worden. 'Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald,' zegt de uitdrukking. Maar eigenlijk is die wijsheid niet aan mensen besteed."

Ik kan me voorstellen hoe de docenten reageren: wéér een vak erbij!

"Dat zou je denken. Maar docenten zijn juist enthousiast! De overdaad aan informatie wordt steeds groter, des te belangrijker dat leerlingen die op waarde leren schatten en weten welke conclusies ze daaruit mogen trekken. Sommige docenten gaan nu al aan de slag met kritisch denken. Dat juichen we natuurlijk toe. Onze lobby voor psychologie-onderwijs gaat nu beginnen. Maar vergeet niet: het was ook een lange strijd voordat filosofie in 1997 een eindexamenvak werd."

Deel dit artikel

Snelle, automatische conclusies vergroten de kans op overleven. Maar daarmee neemt ook de kans toe op onzorgvuldig redeneren.

Herman de Regt

'Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald,' zegt de uitdrukking. Maar die wijsheid is niet aan mensen besteed.

Herman de Regt