Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Psalmen zijn een onuitputtelijke bron van inspiratie

Home

Gerrit-Jan KleinJan

Psalmenboek in de Jacobuskerk in Feerwerd (Gr). © reyer boxem

150 psalmen, getoonzet door 150 componisten: het Festival Oude Muziek balt duizend jaar koormuziek samen in twee dagen en twaalf concerten. Componist Michel van der Aa en filosoof Désanne van Brederode over de waarde van de oude teksten.

De psalmen behoren tot de belangrijkste literaire bronnen voor de koormuziek die vanaf de Middeleeuwen tot nu is geschreven. Deze enorme voorraad muziek leidde tot het project '150 psalms', waarmee het Nederlands Kamerkoor zijn tachtigjarig jubileum viert. Vrijdag en zaterdag worden op het Festival Oude Muziek in Utrecht alle psalmen tot klinken gebracht. In samenwerking met The Tallis Scholars, Det Norske Solistkor en The Choir of Trinity Wall Street brengt het koor alle 150 psalmen ten gehore. Van het Festival Oude Muziek reizen de zangers ermee naar Lincoln Centre in New York, en ook het Brusselse Klarafestival omarmt het project. Op het programma figureren bestaande werken van componisten die hun inspiratie putten uit de oeroude teksten, en ook kersverse muziek van vier hedendaagse toondichters. Parallel aan de concerten zijn er lezingen, debatten en workshops die de actualiteit van de psalmen moeten benadrukken. Zo treedt de Canadese publicist Michael Ignatieff aan. Ook Tom Holland, de Britse auteur van diverse historische bestsellers over de oudheid en de middeleeuwse geschiedenis, is present. Daarnaast verzorgen Désanne van Brederode, Ramsey Nasr en Oek de Jong een inleiding. 

Lees verder na de advertentie

Voor een volledig overzicht: www.150psalms.com

'Be­ken­te­nis­li­te­ra­tuur avant la lettre'

Désanne van Brederode

Wat maakt dat de psalmen al drieduizend jaar gelezen en gezongen worden? Voor schrijver en filosoof Désanne van Brederode (1970) is die vraag niet lastig te beantwoorden. "De keren dat ik ze lees, dat had ik ook al als kind, hebben ze iets heel intiems. Je mag meekijken in de ziel van degene die de psalm heeft geschreven. Het is eigenlijk een soort bekentenisliteratuur avant la lettre."

Blijdschap, verlies, troost, hoop - alle thema's uit het menselijk leven komen langs in de oude teksten. Die herkenbaarheid, dat zou wel eens het geheim kunnen zijn waarom de 150 psalmen uit het gelijknamige bijbelboek zijn uitgegroeid tot een hoogst belangrijke inspiratiebron in zowel het jodendom als het christendom, denkt Van Brederode. "Soms lees ik een tekst, en dan zie ik iemand worstelen en zichzelf, via de omweg van God, een peptalk geven. 'Het gaat slecht, maar God is bij de mensen die hij liefheeft', staat er dan. Door de persoonlijke stijl geven de teksten vaak de suggestie dat je bij de psalmist bent. Het is bijna nog intiemer dan Hooglied."

Van Brederode, lid van Christengemeenschap, een door Rudolf Steiner geïnspireerde gemeenschap, is liefhebber en kenner van de psalmen. Veel Trouw-lezers kennen haar van het Filosofisch Elftal, de rubriek waarin denkers hun visie geven op de actualiteit.

Voor Van Brederode hebben de psalmen hun waarde als religieuze tekst én als klassieke poëzie. "Het kennen van poëzie uit het hoofd is een kostbaarheid. Het is een taalervaring die maakt dat wanneer ik in de Ardennen een riviertje zie stromen, ik vanzelf denk aan het hert uit psalm 42 dat reikhalst naar levend water. Als je poëzie - en dat geldt voor álle poëzie - met je meedraagt, krijgen waarnemingen en gewaarwordingen een extra dimensie."

De persoonlijke toon van de psalmdichters leidt niet alleen tot instemming bij Van Brederode. Soms is ze ronduit geërgerd. "Laatst zong ik in groepsverband psalm 33: 'God is bij degenen die op hem vertrouwen'. In onze tijd zouden we zeggen: 'think positive'. Vier jaar geleden had ik dit nog met instemming mee kunnen zingen, nu denk ik: wat een flauwekul, ga dat maar eens in Syrië uitleggen."

Heilige woede

Van Brederode is zeer begaan met het lot van de Syrische vluchtelingen. Zo beschrijft ze in haar onlangs verschenen boek 'Als stilte steekt' hun onmacht. Als het op haar activisme aankomt, vindt ze naast ergernis over het Assad-regime ook steun in de psalmen. "In ieder geval in de psalmen waarin onrecht wordt aangeklaagd of de ogenschijnlijke sterke als winnaar uit de strijd komt, terwijl duidelijk is dat hij de overwinning ten onrechte heeft verkregen. Het is de verzetsliteratuur onder de psalmen, dit soort verzen geeft stem aan pijn en onrecht."

Het kennen van poëzie uit het hoofd is een kostbaarheid

Het is precies dit type spiritualiteit dat Van Brederode zeer aanspreekt. "Spiritualiteit is niet 'o, wat is alles mooi' of 'alles is vrede en alles is één', spiritualiteit kan ook woorden geven aan woede, kan ook een motor zijn achter verontwaardiging. Syrië maakt mij woedend. Assad is de grootste terrorist die nu op aarde rondloopt. Juist de stilte hierover is wat mijn Syrische vrienden zo steekt. Bepaalde woede is heilige woede."

Zijn de psalmen voor gelovigen anders dan voor niet-gelovigen? Het beantwoorden van deze vraag vindt ze in toenemende mate lastig, zegt Van Brederode. "Ik ga regelmatig naar de kerk, maar er zijn momenten dat ik met mijn hoofd wel geloof maar kijkend naar de werkelijkheid niet bij de innerlijke vrede kom. Tegelijkertijd zijn er mensen die uitdrukkelijk niet geloven maar diep geroerd worden door zo'n tekst en de psalmmelodie. De tweedeling gelovig-ongelovig zegt mij steeds minder, ik weet niet of de verschillen wel zo groot zijn."

Als Van Brederode het uitgebreide programma van het psalmenproject doorbladert, dan is dat voor haar niets anders dan bevestiging van de veelzijdigheid van de psalmen. "Wat een onuitputtelijke bron van inspiratie is het. Er is niet veel literatuur waarvan je dat kunt zeggen. Zoveel componisten, zoveel uiteenlopende muziek - dat vind ik ontroerend."

Of ze de psalmteksten instemmend leest of hoofdschuddend, de teksten zijn, besluit Van Brederode, 'aanzetpunten om met mijzelf in gesprek te gaan'. "Wat maakt dat ik dit kan beamen? Wat maakt dat ik me daaraan erger? De psalmen leiden tot zelfonderzoek, juist vanwege het persoonlijke karakter. Dat is een functie die ze altijd hebben gehad. Wat mij betreft zou ook filosofie vaker op deze wijze mogen worden opgeschreven."

Michel van der Aa 

Componist Michel van der Aa (1970) had zich nooit eerder beziggehouden met de psalmteksten, en toch kon hij zich er meteen in vinden. Dat kwam niet alleen door de tekstvrijheid die hij zich mocht permitteren, ook de psalm die hij kreeg toegewezen, nummer 5, sprak hem aan. "Dit is een appèl om je te bekommeren om mensen die bescherming nodig hebben, niet alleen vluchtelingen, maar de medemens in het algemeen, de mensen in je omgeving. We zijn allemaal verantwoordelijk voor het welzijn van de wereld, voor het verzet tegen geweld en oorlog. Ik vind dat een dergelijke psalmtekst, hoe oud ook, naadloos van toepassing is op het huidige tijdsgewricht. Met het toonzetten ervan laat je zien dat je ergens in gelooft, in een betere wereld. De schreeuwlelijken lijken het voor het zeggen te hebben, ik heb instinctief de neiging om het op te nemen voor de mensen die niet schreeuwen."

Een psalm kan de tijd even stilzetten

Van der Aa heeft psalm 5 getoonzet in zijn compositie 'Shelter', zijn derde a-cappellakoorwerk. De oorspronkelijke tekst was langer dan de versie die hij gebruikte. Kun je probleemloos in zo'n tekst ingrijpen? "Voor mij was het noodzakelijk om woorden als God en Heer eruit te filteren. Mijn eerste impuls was dat ik de zinnen universeler wilde maken en wilde ontdoen van een al te specifieke religieuze opzet. Ik wilde een humanistischer verhaal creëren voor mezelf - het woord God is voor mij een groot ding, te groot, daar voel ik me heel ongemakkelijk bij. Dat heeft niets te maken met dat ik de tekst niet serieus neem, ik voel een grote verantwoordelijkheid en heb het materiaal uiterst respectvol behandeld. Voor veel mensen heeft de oorspronkelijke tekst een bepaalde betekenis, en daar ben ik me van bewust. Maar toch moest ik die ingreep doen. De relatie tussen tekst en muziek is ingewikkeld. Een goede tekst is een autonoom kunstwerk dat weinig ruimte biedt voor muziek. In de beste libretto's zit voldoende lucht, zodat je met muziek het onderwerp ook van een andere kant kunt belichten. Dit is een andere reden waarom ik behoorlijk heb geschrapt in deze psalm: om ruimte te maken voor muzikaal materiaal.

Reflectiemoment

"Mijn vader was een uitgetreden rooms-katholiek priester. Als klein jongetje zat ik met Kerst en Pasen in de kerk, toen ik achttien jaar was, heb ik me bewust laten uitschrijven. Ik zag en zie veel problemen rond het fenomeen godsdienst, ik ben een humanist bij uitstek. Ook zie ik hoe religie mensen kan helpen, maar ik heb er zelf geen behoefte aan. Ik vind dat de waarde van dit psalmenproject niet per se een religieuze is, daarom kon ik instappen. Voor mij is het luisteren naar een psalm een moment om stil te staan bij bepaalde zaken, de grond onder je voeten voelen, te beseffen op welk punt in je leven je je bevindt. Noem het een moment van bezinning, even de tijd stilzetten. Voor dit soort reflectie zijn de kunsten uitermate geschikt. Onder een boom liggen en het zonlicht zich rond een blaadje zien krullen, kan ook zo'n reflectiemoment zijn."

Het woord God is voor mij een groot ding, te groot

Van der Aa zou Van der Aa niet zijn als hij niet ook theatrale elementen had verwerkt in 'Shelter', muzikale zijsprongen die onrust veroorzaken. De onderhuidse emotie in de psalmteksten en de beeldende taal: deze aspecten maken het aantrekkelijk om de woorden met muziek te omkleden, klopt dat? "Zeker, ik vind de tekst van psalm 5 erg beeldend, met kelen als een open graf en vleiende tongen. Toch zijn woord en muziek in mijn stuk niet letterlijk aan elkaar verbonden. Tekst is voor mij altijd een vehikel om tot klank te komen, de klank legt de tekst niet uit. De begrippen 'to flatter' en 'shelter' vind ik wel dusdanig belangrijk dat er in mijn noten enige nadruk op die woorden komt te liggen.

"Ik denk altijd lang na over een compositie voordat ik begin, helemaal als er woorden mee gemoeid zijn. Er is een begingedachte, maar geen specifiek klankbeeld. En toch, als een stuk klaar is - en daarom weet ik ook dat het klaar is - klopt het soort geluid met het gevoel waarmee ik begon te schrijven. In 'Shelter' voert een bronzig geluid de boventoon, je hoort geen echt hoge noten.

"Een psalm toonzetten had ik vijf of tien jaar geleden niet aangekund. De historie die dit materiaal met zich meedraagt, is enorm. Nu durfde ik het wel, omdat ik ouder en misschien wijzer ben, meer heb gezien en meegemaakt, de dingen beter kan duiden. En ook: ik ben nu meer dan voorheen mezelf."

Deel dit artikel

'Be­ken­te­nis­li­te­ra­tuur avant la lettre'

Het kennen van poëzie uit het hoofd is een kostbaarheid

Een psalm kan de tijd even stilzetten

Het woord God is voor mij een groot ding, te groot