Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Politici die angsten over migratie verwoorden, doen dat uit eigenbelang: het levert kiezers op

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

De moskee en de synagoge liggen in Paramaribo vlak bij elkaar. Minister Blok noemde Suriname een failed state en weet dit onder meer aan de etnische opdeling van het land. © Hollandse Hoogte / Laif
Filosofisch Elftal

Vreedzame multiculturele samenlevingen bestaan niet, zei minister Blok. Naar aanleiding daarvan vraagt het filosofisch elftal zich af: hoe verhouden democratie en migratie zich tot elkaar?

De kritische opmerkingen die minister Stef Blok vorige week maakte over multicultureel samenleven doen nog steeds veel stof opwaaien. Maar niet iedereen is het met hem oneens. "Misschien deed Blok toch iets goed", stond er boven een opiniestuk in deze krant. Gert Jan Geling, docent integrale veiligheidskunde op de Haagse Hogeschool, schrijft daarin dat alleen 'foei' roepen niet de juiste reactie is. De discussie zou eigenlijk moeten gaan over de vraag of migratie en diversiteit liberale democratieën en verzorgingsstaten onder druk zetten en hoe we hier als samenleving het beste mee om kunnen gaan, stelt hij. Twee spelers uit het filosofisch elftal gaan die discussie aan.

Lees verder na de advertentie

"Nieuwkomers zorgen voor spanningen", zegt Frank Ankersmit, emeritus hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. "Maar ze zorgen er heus niet voor dat we opeens onze democratie vaarwel zeggen. Ik zie daar geen enkel bewijs voor.

Op zo'n moment staat de democratie wel degelijk onder druk. Niet vanwege vluchtelingen, maar wegens onze eigen politici

Marli Huijer

"Bij de problemen die wel aan de orde zijn, maak ik een strikt onderscheid tussen ethiek en politiek. Vanuit de filosofie is het makkelijk om te zeggen: natuurlijk moeten we alle migranten opvangen. Een ethicus als Charles Taylor stelt dat het mogelijk is om iedereen te helpen. Hij zegt dat we de individualiteit van elk mens hoog moeten waarderen, om die vervolgens altijd te combineren met solidariteit voor onze medemens. Een prachtig idee, maar een onrealistische verwachting. Dat doen mensen simpelweg niet. Daarom hebben we niet zoveel aan ethiek als het migratie betreft. We kunnen niet alle migranten binnenlaten. Niccolò Machiavelli, de Italiaanse diplomaat en politiek filosoof, wees er in de zestiende eeuw al op: politici moeten soms iets ethisch discutabels doen om betere resultaten te krijgen."

Recht op rechten

"Betere resultaten voor wie?", reageert Marli Huijer, hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit. "Voor de Europeanen zo te horen, niet voor de mensheid als geheel. Ik sluit me aan bij filosoof Hannah Arendt. Zij schrijft dat de rechten van burgers fundamenteler zijn dan vrijheid en rechtvaardigheid. Zeker als je niet meer tot de gemeenschap behoort waarin je geboren bent. Ze wijst op 'het recht om rechten te hebben', ongeacht of je deel uitmaakt van een politieke gemeenschap. Ieder mens verdient het om tot de mensheid te behoren. Een vluchteling die aan onze grens staat, mogen we daarom niet zomaar wegsturen. We moeten het feit erkennen dat hij lid is van de mensheid. De vluchteling doet op basis van die status een morele claim op burgerschap, waarnaar we moeten handelen."

Ankersmit: "Dat klinkt heel mooi, maar het neemt de spanning tussen ethiek en politiek niet weg. Hoe realiseer je dit in de praktijk? Een anekdote die dit probleem goed illustreert, is het contact dat Catharina de Grote, de Russische keizerin uit de achttiende eeuw, had met Franse filosofen. Op een dag nodigde ze Denis Diderot uit. Hij kwam met bevlogen plannen vol verlichtingsidealen over hoe Rusland geregeerd moest worden. Catharina de Grote antwoordde met: 'Meneer Diderot, u moet zich realiseren: ik moet die idealen op de huid van de mensen schrijven.' En dat is iets heel anders dan mooie plannen presenteren. Je hebt namelijk te maken met hoe mensen in elkaar zitten en met wat ze accepteren. Zo is het met de migratiethematiek ook. Je kunt die diversiteit wel willen en het gebrek eraan veroordelen, maar dat helpt niet. Uiteindelijk heb je te maken met de huid van de burgers waarop je schrijven moet."

Ongemak van de kiezer

Huijer: "Catharina de Grote sprak uit eigenbelang: ze wilde haar eigen positie veiligstellen. Net zoals politici nu doen door mee te gaan in de angsten die burgers voelen wanneer het over de multiculturele samenleving gaat. Dat levert hun meer kiezers op. Dat vreemdelingen mensen een ongemakkelijk gevoel geven, hoeft niet erg te zijn. We hebben een grondwet waarin staat dat we mensen gelijk moeten behandelen.

"Maar nu zie je dat politici als Blok weerzin opwekken jegens migranten, waarmee ze tegemoetkomen aan het ongemak van de kiezers. Op dat moment staat de democratie wel degelijk onder druk. Niet vanwege vluchtelingen, maar wegens onze eigen politici. Zij erkennen dan niet langer dat ieder mens bepaalde rechten heeft die de staat hoort te garanderen.

"Ik zie niet in waarom opname van deze mensen niet mogelijk is. De angst ten onder te gaan aan migranten heeft historisch gezien geen grond. Zonder migratiegeschiedenis was Nederland nooit zo welvarend geworden. En in 1914 nam Nederland maar liefst één miljoen Belgische vluchtelingen op, terwijl het land daar ook niet op toegerust was."

Ankersmit: "Ik ben pessimistischer over wat je van mensen kunt verlangen. Politiek ligt simpelweg niet in het verlengde van ethiek. Soms moet je voor het welzijn van de staat mensen de deur wijzen, omdat het als politicus jouw verantwoordelijkheid is die staat gezond te houden. Helaas, er komt nooit een hemel op aarde."

Huijer: "Het is een vanzelfsprekend gevoel dat je wat je niet kent op afstand wilt houden. Dat is ook logisch: als een vreemdeling bij je aanklopt, bestaat de mogelijkheid dat die persoon de boel overneemt. Maar dat is geen reden om je door angst te laten leiden.

"Filosoof Jacques Derrida laat zien dat er daarom al duizenden jaren verhalen zijn over hoe met de dilemma's van gastvrijheid om te gaan. De Oude Grieken luisterden al naar verhalen waarin gastvrijheid beloond werd door de goden. Dankzij die verhalen werden spookbeelden over vreemdelingen ondergraven en ontstond een ethiek van gastvrijheid rond de vraag hoe mensen op te vangen.

"Die traditie is tegenwoordig niet meer zo levend. Dus nee, ik ben niet voor het accepteren van angst. Ik ben voor het vertellen van nieuwe verhalen."

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees meer afleveringen op trouw.nl/filosofischelftal.

Lees ook:

Minister Blok is nog lang niet klaar met excuses maken

Minister Stef Blok van buitenlandse zaken moest afgelopen weekeinde nog dieper door het stof voor zijn uitspraken over multiculturaliteit.

Misschien deed Blok toch iets goed

Minister Blok deed onhandige uitspraken, maar alleen 'foei' roepen is niet de juiste reactie, vindt Gert Jan Geling, docent integrale veiligheidskunde op de Haagse Hogeschool.

Deel dit artikel

Op zo'n moment staat de democratie wel degelijk onder druk. Niet vanwege vluchtelingen, maar wegens onze eigen politici

Marli Huijer