Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Plaats Luther in zijn tijd, dan zie je een mens

Religie en Filosofie

Marijke Laurense

© Gemma Pauwels

De Amerikaanse historicus Craig Harline wilde met zijn biografie geen standbeeld voor Maarten Luther maken, maar hem in zijn menselijkheid laten zien. 

Voor wie er nog geen genoeg van heeft: op 31 oktober is de viering van 500 jaar Reformatie weliswaar afgerond, maar ook nu nog wordt er overal in Nederland en de wereld bij stilgestaan en er blijven boeken over Luther en de Reformatie verschijnen. Van de Amerikaanse historicus Craig Harline verscheen op de valreep een nieuwe biografie van Maarten Luther, de Duitse monnik die met zijn verzet tegen de rooms-katholieke leer de Reformatie in beweging zette.

Lees verder na de advertentie
Zelfs Luthers beste biografen keken vooruit, ze schreven het verhaal met het einde en de toekomst in hun hoofd. En dan verlies je drama en spanning

Craig Harlane

Dat is bepaald niet de eerste Luther-biografie, wierp Harline zijn uitgever tegen toen die hem vroeg die biografie te gaan schrijven. "Ik zei: 'Ik ben geen Lutherspecialist'. Waarop hij zei: 'Juist daarom willen we dat jij dat doet, want voor een specialist is het zeer moeilijk om voor een algemene lezersschaar te schrijven en jij hebt een stijl waarmee je die lezers kunt bereiken'." Dat bleek wel uit het succes van Harlines vorige boek, 'Jacobs vlucht', een familieverhaal ten tijde van de Reformatie. Daarmee verdiende Harline een nominatie voor de Libris Geschiedenis Prijs van dit jaar.

"Natuurlijk heb ik de grote biografieën gelezen en er veel van geleerd, maar ik merkte ook dat het zelfs voor Luthers beste biografen heel moeilijk was hem in zijn eigen tijd te laten: ze keken altijd vooruit, ze schreven het verhaal met het einde en de toekomst in hun hoofd. En dan verlies je drama en spanning, dan zit je niet meer in die tijd zelf. Dan verliest het verhaal zijn menselijkheid, dan wordt het een standbeeld."

Daarom besloot Harline binnen de tijd van zijn verhaal te blijven, dat loopt van augustus 1517, als broeder Martinus zijn dan nog volstrekt genegeerde stellingen tegen de scholastici schrijft, tot maart 1522, als hij terug van zijn onderduikadres op de Wartburg frisgeschoren de kansel in Wittenberg weer beklimt.

"Ik heb me geconcentreerd op die vier, vijf jaar, omdat Luther vooral dankzij die beroemde gebeurtenissen een standbeeld is geworden en ik dacht: dat is precies het belangrijkste moment om hem als mens te zien. Daarnaast is het de meest bediscussieerde periode uit zijn leven, waarover onder specialisten veel ruzie is, zoals over de vraag of hij die 95 stellingen nu wel of niet heeft aangeplakt."

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

De Amerikaanse historicus Craig Harline: "Het zelfs voor Luthers beste biografen heel moeilijk was hem in zijn eigen tijd te laten." © fotograaf Jan van der Perre.

En? Heeft hij dat gedaan of niet?

"Waarschijnlijk niet. Het beeld van Luther dat hij ze daar aanplakt als een soort uitdaging aan de kerk en er een hele menigte staat te kijken, is in ieder geval helemaal verkeerd. De deur van de slotkerk was het nieuwsbord, het prikbord van de universiteit, waar alle bekendmakingen en stellingen op werden geplakt. Hij had als professor het recht om zo over alle onzekere leerpunten te disputeren en de aflaat was zo'n onzeker onderwerp. Zijn 95 stellingen waren controversieel en hebben tot sterke reacties geleid, maar het moment dat ze al dan niet op de deur zijn genageld, heeft geen betekenis."

Een ander verhaal vertelt dat Luther zijn inspiratie over de rechtvaardiging door het geloof heeft opgedaan op de cloaca, oftewel het riool of het secreet. Is dat inderdaad historisch? Of ook een geval van mythevorming?

"Dat is een van de dingen waar de specialisten ruzie over maken. Sommigen zeggen: hij bedoelde met de cloaca de wereld. Anderen zeggen: dat is niet helemaal duidelijk, hij heeft alleen de afkorting 'cl.' gebruikt, dat kan misschien iets anders betekenen. Maar voor mij is het niet zo belangrijk. Misschien heeft hij het als een grap bedoeld, maar was hij eigenlijk ook heel ernstig. Het laagste punt voor God was aan het kruis van Golgotha en het op een na laagste zou de cloaca kunnen zijn, dus waarom zou God zich daar niet kunnen openbaren? Als Luther inderdaad de cloaca heeft bedoeld, dan heeft hij daar denk ik mee willen tonen dat God kan verschijnen waar hij wil, dat hij groter is dan alles op hele aarde."

"Luther voelde zich als mens altijd schuldig en ik ben ook een beetje zo. Dat vond ik soms heel troostend."

Craig Harlane

Wat vindt u persoonlijk zo interessant aan Luther?

"Zijn totaal als individueel mens, niet als leider van een geloof, helemaal niet. Zo beschouw ik alle mensen die ik bestudeer. Luther is iemand over wie we heel veel weten. Ik erken dat hij een grote historische rol heeft gespeeld, maar zie ook dat dat mogelijk werd gemaakt door omstandigheden buiten zijn controle. Mij gaat het vooral om de persoonlijke lessen die je leert als je de geschiedenis bestudeert: ik lees en schrijf altijd over mensen die een interessant leven hebben gehad. Ik wil altijd weten: wat kan ik van hen als mens leren voor mijn eigen mensdom?"

Wat heeft u van hem geleerd? Wat bewondert u het meest aan hem?

"Dat hij niet alleen kon schrijven voor andere geleerden en studenten, maar ook vanuit zijn ervaring als stadspredikant. Hij wist bijna instinctief, op gevoel, hoe gewone mensen aan te spreken. Hij heeft veel lange dingen geschreven en sommige geschriften zijn heel vervelend en repetitief. Maar als hij wilde, kon hij zijn gedachten heel bondig, helder en mooi uitdrukken. Ook bewonder ik wat hij schrijft over de rechtvaardiging door het geloof alleen en de genade. Luther voelde zich als mens altijd schuldig en ik ben ook een beetje zo. Dat vond ik soms heel troostend."

Luther werd indertijd niet alleen toegejuicht, maar was ook omstreden en werd diep gehaat. Wat vond u het meest irritante aan hem?

"Hij was een moeilijke man, ik denk niet dat ik een goede vriend van hem had kunnen zijn. Hij kon bijvoorbeeld het ene moment heel grappig en de volgende dag furieus zijn; ik vind zulke onvoorspelbaarheid in mensen heel moeilijk. En dan zijn antisemitische ideeën over de joden. Verder was hij geen goed politicus. Maar dat zal ik hem niet verwijten, want een goed politicus is niet altijd een goed mens."

wie is Craig Harline?

Craig Harline (1956) is historicus en hoogleraar aan de mormoonse Brigham Young University in Provo (Utah). Veertig jaar geleden kwam hij als zendeling naar Nederland, waar hij al met al niemand wist te bekeren. In plaats daarvan werd hijzelf naar eigen zeggen 'bekeerd' tot Nederland en België. Hij raakte mateloos geïnteresseerd in de geschiedenis van de Europese Reformatie en spreekt vloeiend Nederlands. Hij schreef diverse populair wetenschappelijke boeken over de (Contra)reformatie in de Lage Landen.

Lees ook:
Luther, de man die de wereld veranderde
500 jaar later herenigt Luther christenen weer
Lutherse hervormingsbewegingen reikten veel verder dan het kerkelijke domein

Craig Harline: Wereld in wanorde. Maarten Luther en de geboorte van de Reformatie. Vertaald door Jeske Nelissen. Vantilt, 334 blz., € 24,95. © rv



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Zelfs Luthers beste biografen keken vooruit, ze schreven het verhaal met het einde en de toekomst in hun hoofd. En dan verlies je drama en spanning

Craig Harlane

"Luther voelde zich als mens altijd schuldig en ik ben ook een beetje zo. Dat vond ik soms heel troostend."

Craig Harlane