Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Paus Franciscus bezoekt de Wereldraad van Kerken: hoe staat het ervoor met de oecumene?

Religie en Filosofie

Stijn Fens

Paus Franciscus viert in aanwezigheid van bijna alle Nederlandse bisschoppen in de Sint Pietersbasiliek in Rome het Heilig Jaar van de Barmhartigheid. © ANP

Donderdag bezoekt paus Franciscus de Wereldraad van Kerken in Genève wegens het zeventigjarig bestaan van deze wereldwijde oecumenische beweging. Eenheid voor Franciscus betekent: samen de schouders eronder, de leer komt later wel.

Er is iets opmerkelijks aan de hand met de huidige paus. Veel van wat Franciscus doet of zegt, lijkt uniek in de geschiedenis van het pausschap, maar is dat lang niet altijd. Dat is ook het geval met zijn bezoek, komende donderdag, aan de Wereldraad van Kerken. 'Nog nooit vertoond', wordt er over gezegd. Terwijl zijn voorgangers Paulus VI (1969) en Johannes Paulus II (1984) ook al het hoofdkantoor van Wereldraad in Genève bezochten. De Poolse paus zei toentertijd bij zijn bezoek dat "het eenvoudige feit dat ik hier als bisschop van Rome een broederlijk bezoek breng aan de Wereldraad van Kerken, een teken is van ons streven naar eenheid". Een uitspraak die Franciscus ook voor zijn rekening zou kunnen nemen.

Lees verder na de advertentie
Het eenvoudige feit dat ik hier als bisschop van Rome een broederlijk bezoek breng aan de Wereldraad van Kerken, is een teken van ons streven naar eenheid

Johannes Paulus II tijdens zijn bezoek aan de Wereldraad

Defensieve houding 

Toch ziet kerkhistoricus Peter Nissen, die onlangs werd benoemd tot hoogleraar Oecumenica aan de Radboud Universiteit, wel degelijk verschil tussen de Argentijnse paus en zijn voorgangers als het gaat om het contact met de andere christelijke kerken. "Franciscus staat er heel anders in dan zijn directe voorgangers Benedictus XVI en Johannes Paulus II. Bij hen zag je vooral een defensieve houding, en dan vooral bij Benedictus. Beiden zochten de andere christelijke kerken vooral op om samen een tegenwicht te bieden tegen het verdwijnen van het christendom in Europa en waren daarbij vooral gericht op leerstellige kwesties. Bij paus Franciscus is er helemaal geen sprake van een defensieve houding. Het gaat hem er bij de oecumene om als kerken samen dienstbaar te zijn aan de wereld, bijvoorbeeld op het gebied van de strijd tegen armoede en het behoud van het milieu."

Het bezoek aan de Wereldraad maakt deel uit van het bliksembezoek van de paus aan Zwitserland. In één dag uit en thuis. Franciscus spreekt de Zwitserse president en draagt een mis op in de open lucht. Maar de meeste aandacht zal uitgaan naar wat zich daartussen afspeelt. De paus neemt eerst deel aan een oecumenische gebedsviering in het hoofdkwartier van de Wereldraad in Genève en gaat daarna lunchen met de leiding van de Wereldraad in het Oecumenisch Instituut, zo'n 25 kilometer buiten de stad. Ook ontmoet hij nog het centraal comité, dat 124 leden telt. Tijdens zijn korte bezoek houdt de paus twee toespraken over de oecumene.

Het zou prachtig zijn als de rooms-ka­tho­lie­ke kerk zou zeggen: 'We willen lid worden'

Karin van den Broeke

Karin van den Broeke, oud-preses van de generale synode van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en tegenwoordig lid van het dagelijks bestuur van de Wereldraad, ziet uit naar de komst van Franciscus. "De paus is het gezicht van de grootste kerk op aarde. Het is gewoon ontzettend mooi dat hij naar ons toekomt, omdat hij zo laat zien dat we uiteindelijk als christenen een van geest zijn. De Wereldraad roept op tot een pelgrimage van gerechtigheid en vrede. Zijn bezoek zien we als samen optrekken op diezelfde weg. Dat past ook helemaal bij het profiel van Franciscus."

Eerst kennismaken en dan de rest

Je zou kunnen zeggen dat de reis van de paus naar Genève deel uitmaakt van een tweeluik. Het eerste deel speelde zich af op 31 oktober 2016 toen Franciscus aanwezig was bij de opening van het Lutherjaar in het Zweedse Lund. De sfeer was gemoedelijk en Franciscus omhelsde de ene na de andere protestantse kerkleider. Samen met de president van de Lutherse Wereldfederatie ondertekende hij een verklaring waarin ze beiden beloofden in hun charitatieve werk veel meer samen te zullen optrekken, zodat, in de woorden van de paus, "we ware getuigen van de christelijke hoop zullen zijn". Nissen: "Het gaat er deze paus om dat je dat wat je als kerken samen kunt doen, niet meer alleen moet doen. Dan heb je het niet over samen aan het avondmaal aanzitten, maar met elkaar werken aan een betere wereld."

Een bekend adagium van deze paus is: 'Laten we elkaar nou maar eerst leren kennen, dan komen de moeilijke gesprekken later wel'. Volgens Nissen is het niet zo dat de paus daarmee om de hete brij heen draait. "In de oecumene is het veel te lang alleen maar gegaan om allerlei leerstellige kwesties. Er is ook nog zoiets als diaconale oecumene. En vergeet niet: als je samen op de barricaden staat voor onze planeet, je als kerken gezamenlijk druk maakt over hoe we omgaan met energiebronnen, dan praat je vervolgens ook gemakkelijker over onderwerpen waar je het niet over eens bent, zoals het priesterschap voor vrouwen."

Aanvankelijk stond de rooms-ka­tho­lie­ke kerk negatief tegenover de oecumenische beweging

De relatie van Rome met de Wereldraad is lange tijd problematisch geweest. Aanvankelijk stond de rooms-katholieke kerk negatief tegenover de oecumenische beweging. De eenheid onder de christenen zou alleen bereikt kunnen worden door een terugkeer van alle gelovigen in de ene Moederkerk. Katholieken namen aanvankelijk ook niet deel aan de assemblees van de Wereldraad. Pas in 1961, bij de derde assemblee in New Dehli, stuurde paus Johannes XXIII vijf katholieke waarnemers. Het Tweede Vaticaans Concilie zorgde ervoor dat op oecumenisch gebied veel meer mogelijk werd. Het Vaticaan en de Wereldraad gingen samenwerken, onder meer in de theologische dialoogcommissie Faith and Order.

Oecumenische winter

De rooms-katholieke kerk is nooit lid geworden van de Wereldraad. Van den Broeke: "Het zou prachtig zijn als de rooms-katholieke kerk zou zeggen: 'We willen lid worden'. Maar dat is niet de belangrijkste vraag die op dit moment speelt. We zijn een gemeenschap waar de liefde van Christus gepredikt en beleefd wordt. Gezamenlijk optrekken met de rooms-katholieke kerk, vooral als het gaat om vraagstukken van gerechtigheid en vrede, is volgens mij veel meer aan de orde dan de institutionele vraag van het lidmaatschap."

De hoogtijdagen van de oecumene waren in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Katholieken en protestanten omarmden samen het conciliair proces dat door de Wereldraad van Kerken werd gelanceerd in 1983 tijdens de assemblee in Vancouver: gezamenlijk strijden voor gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping. Maar toen werkelijke institutionele toenadering uitbleef, trad een soort van oecumenische winter in en raakte ook de Wereldraad voor veel christenen op de achtergrond. Tegenwoordig weten nog maar heel weinig christenen in Nederland dat de huidige secretaris-generaal een theoloog uit Noorwegen is. "Ik denk dat het zeventigjarig bestaan van de Wereldraad aan veel mensen voorbij zou gaan, als de paus niet op bezoek zou komen", zegt Peter Nissen.

Het gaat er deze paus om dat je dat wat je als kerken samen kunt doen, niet meer alleen moet doen

Peter Nissen

Er hebben zich bijna vijfhonderd journalisten aangemeld voor het bezoek van Franciscus aan de Wereldraad. Zo kan de leider van die ene kerk die nog altijd geen lid is en dat waarschijnlijk ook nooit zal worden, de Wereldraad misschien een boost geven. "We gaan als Wereldraad van institutie naar beweging", zegt Karin van den Broeke. "Ook lidkerken denken over sommige dingen verschillend. Maar als je die verschillen erkent en ziet wat je wel bindt , is er ruimte voor wat meer enthousiasme. Daar kan ook de paus veel aan bijdragen."

Zeventig jaar streven naar eenheid

De Wereldraad van Kerken werd in 1948 in Amsterdam opgericht. De eerste secretaris-generaal was de Nederlander Willem A. Visser 't Hooft. Het hoofdkwartier bevindt zich in Genève. Het zeventigjarig bestaan van de Wereldraad wordt op 23 augustus ook in Amsterdam gevierd.

De Wereldraad is een oecumenische beweging die streeft naar eenheid tussen de verschillende christelijke kerken. De rooms-katholieke kerk is geen lid, maar werkt wel samen met de Wereldraad. Ook heeft Rome een permanente waarnemer in Genève.

(De tekst gaat verder onder de afbeelding)

In 1969 bezocht paus Paulus VI ook de Wereldraad van Kerken in Genève. © Gettyimages

Aanvankelijk waren vooral protestantse en anglicaanse kerken uit Europa en Noord-Amerika lid. Later traden ook kerken uit Azië en Afrika toe alsook alle orthodoxe kerken. Tegenwoordig zijn 350 kerken aangesloten, die samen meer dan 500 miljoen christenen verenigen.

Het belangrijkste orgaan van de Wereldraad is de assemblee, vergelijkbaar met de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, die om de zeven jaar samenkomt en waarbij alle lidkerken vertegenwoordigd zijn. De meest recente assemblee vond in 2013 in het Zuid-Koreaanse Busan plaats. De huidige secretaris-generaal is de Noorse theoloog Olav Fykse Tveit. Het centraal comité, dat de Wereldraad tussen twee assemblees in bestuurt, vergadert elke twee jaar.

Vanaf het begin van de jaren zeventig ging de Wereldraad zich steeds meer bezig houden met sociale kwesties en verdween de theologische discussie over de eenheid van de kerk enigszins op de achtergrond. Eind jaren negentig raakte de Wereldraad in een grote crisis toen de orthodoxe kerken in opstand kwamen tegen de Europese en Noord-Amerikaanse leden. Zij zouden de agenda bepalen waardoor er allerlei zaken aan bod kwamen die voor de orthodoxen onbespreekbaar waren, zoals de vrouw in het ambt en meer rechten voor homoseksuelen. Momenteel vormen de niet-westerse kerken een duidelijke meerderheid in de Wereldraad, ook in het centraal comité.

Lees ook: Het gaat paus Franciscus niet alleen om de leer, maar vooral om het leven

In zijn jongste pauselijke schrijven roept Franciscus gelovigen op om een heilig leven te leiden. Wat een heilig leven is? Voor alles: er zijn voor de ander, in het voetspoor van Jezus.

Deel dit artikel

Het eenvoudige feit dat ik hier als bisschop van Rome een broederlijk bezoek breng aan de Wereldraad van Kerken, is een teken van ons streven naar eenheid

Johannes Paulus II tijdens zijn bezoek aan de Wereldraad

Het zou prachtig zijn als de rooms-ka­tho­lie­ke kerk zou zeggen: 'We willen lid worden'

Karin van den Broeke

Aanvankelijk stond de rooms-ka­tho­lie­ke kerk negatief tegenover de oecumenische beweging

Het gaat er deze paus om dat je dat wat je als kerken samen kunt doen, niet meer alleen moet doen

Peter Nissen