Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Oswald Spengler was een visionair met reactionaire trekjes

Religie en Filosofie

Marc van DIjk

Oswald Spengler © Hollandse Hoogte / Rue des Archives SAS

Bijna 100 jaar geleden verscheen 'De ondergang van het Avondland', waarin de Duitse filosoof Oswald Spengler zijn cultuurpessimistische blik op de westerse geschiedenis ontvouwde. Vandaag verschijnt het voor het eerst in Nederlandse vertaling. 

In een tweeluik buigt Trouw zich over het beruchte werk. Vandaag: waarom zouden we juist nu Spengler lezen?

Lees verder na de advertentie

De ster van de Amsterdamse poptempel Paradiso is vanavond geen rocker, maar een controversiële Duitse denker die zichzelf onsterfelijk maakte met zijn tweedelige hoofdwerk (bijna 1200 pagina's) 'De ondergang van het Avondland' (1918, 1922). Dit invloedrijke boek werd tot nu toe nooit in het Nederlands vertaald. Uitgeverij Boom waagt de gok en presenteert het honderd jaar na verschijnen als 'relevanter dan ooit'. Zit daar iets in?

Terwijl filosoof Ad Verbrugge door de uitgever wordt ingezet als 'de grootste Spengler-expert van de Lage Landen', die in onlinecolleges uitlegt waarom Spengler dé filosoof voor de 21ste eeuw is, buigen anderen zich over de vraag hoe 'fout' Spengler eigenlijk is. Historicus Merijn Oudenampsen vergeleek het boek met Hitlers 'Mein Kampf' -zwaar overtrokken volgens velen. Thierry Baudet haalt met zijn 'worsteling' met Spengler de binnenflap. Historicus en filosoof Marijn Kruk liet in De Groene Amsterdammer zien dat niet alleen een conservatief als Roger Scruton, maar ook de islamist Rached Ghannouchi zich door Spengler liet inspireren.

Wegvallen van zekerheden

Voor je het weet, gaan we Spengler helemaal niet lezen, maar gaan we elkaar alleen in de haren vliegen over de vraag of we hem mógen lezen. Terwijl Spengler over zo ongeveer alles schrijft wat ons in tijden van Doomsday Clock en Doomsday Vault ook uit de slaap houdt: het wegvallen van oude zekerheden, het gemis van geestelijke bezieling en gemeenschapszin, oorlogsdreiging, het haperen van de democratie en vooral: een onderhuids gevoel dat de mens zijn eigen toekomst aan het verwoesten is.

De ingenieur is volgens Spengler een oppermachtige 'priester van de machine'

Spengler belooft met zijn eigenzinnige morfologie (vormenleer) om niet alleen de geschiedenis op een nieuwe manier te duiden, maar ook de toekomst -onze tijd- te voorspellen. En dat doet hij met een donkere ondertoon, al was het maar via die dreigende titel, die enigszins misleidend suggereert dat het hele boek enkel een apocalyptisch visioen zou zijn, waarin 'het Avondland' (Europa) een langgerekte dood sterft. 

Dat is niet het geval; Spengler beschrijft de culturen van de wereld als afzonderlijke organismen, die los van elkaar opkomen en ondergaan. Daarin hebben ze, zoals alle levende soorten, een vaststaande levenscyclus van groei, bloei, verval en sterfte. Je kan als mens niet veranderen in welk 'seizoen' van jouw cultuur jij geboren bent. En, jammer voor ons, wij moderne westerlingen zijn in onze cultuur 'mensen van de winter'. We worden getypeerd door een gerichtheid op het oneindige -in onze ontdekkingsreizen, in onze wis-, natuur- en scheikunde- maar onze bloeitijd ligt achter ons. En zoals elke grote cultuur eindigt het met civilisatie, bij Spengler is dat een soort doodse, zielloze variant van 'beschaving', waarin niets nieuws meer kan ontstaan- geen grote ideeën, geen politieke innovaties, geen grote kunst.

De faustische mens

'Nooit eerder heeft een microkosmos zich zo verheven gevoeld boven de macrokosmos', schrijft hij. Hij doelt hiermee op die moderne westerse mens, die de natuur als nooit tevoren haar wil heeft opgelegd. Als 'nietige levende wezens' hebben wij het levenloze van ons afhankelijk gemaakt. Maar moeten we blij zijn met deze ongekende triomf?

Integendeel. Want de westerse mens, die door Spengler 'faustisch' wordt genoemd, omdat hij net als Goethes Faust meester wilde worden over de natuur, is 'de slaaf van zijn eigen schepping' geworden. Onze levens worden 'door de machine in een baan geleid waar geen stilstand meer bestaat en geen stap terug kan worden gezet'.

Handwerk is een zeldzaamheid geworden, constateert Spengler. De boer, de ambachtsman en de koopman zijn praktisch verdwenen. Ze zijn in de schaduw komen te staan van de figuren die de machine heeft voortgebracht: de fabrieksarbeider, de ondernemer en de ingenieur. Vooral die laatste is als 'kenner en priester van de machine' oppermachtig: 'de ingenieur is in alle stilte haar eigenlijke meester en haar lot'.

Silicon Valley

Spengler kon het uiteraard nog niet hebben over digitale techniek, maar wie denkt bij het lezen van deze regels over de 'priester van de machine' niet aan Silicon Valley, met zijn uitvindingen die onze levens diepgaand beïnvloeden? Het is niet gek om te stellen dat wij in een 'tijdperk van ingenieurs' leven, denk maar aan de heiligenverering van Apple-visionair Steve Jobs. Dat menselijk handwerk meer en meer vervangen wordt door de machine, is met discussies over robotisering nog wel een tikje sterker het geval dan in 1917.

Spengler biedt veel aan­kno­pings­pun­ten voor neo-re­ac­ti­o­nai­re romantici

René ten Bos

En geldt niet hetzelfde voor Spenglers stelling dat wij 'als nooit tevoren' de natuur aan ons hebben onderworpen, en dat dit wellicht niet zo prettig is als het op het eerste gezicht lijkt? 'De natuur wordt uitgeput', schrijft hij. 'De aardbol opgeofferd aan het faustische denken in termen van energie.'

Misschien klonk dit 100 jaar geleden, toen Spengler die woorden opschreef, wat zwaar -met klimaatproblematiek was nog niemand bezig. Maar inmiddels zijn klimaatwetenschappers het erover eens dat wij de aarde op een voor de hele mensheid levensgevaarlijke manier aan het opwarmen zijn. We herdoopten onze tijd tot 'Antropoceen', een periode waarin menselijke sporen te vinden zijn tot in de diepste poriën van de planeet en de mens de meest bepalende geologische factor is geworden.

Oorlog als oerpolitiek

Toch is Oswald Spengler volgens Denker des Vaderlands René ten Bos, die dit jaar 'Dwalen in het Antropoceen' publiceerde, geen geschikte gids voor denkers over ons tijdvak. Op de website die de uitgever samen met 'De ondergang' lanceert, legt Ten Bos uit waarom. Spengler biedt volgens hem 'te veel aanknopingspunten voor neo-reactionaire romantici die alles wat met de hedendaagse beschaving te maken heeft verwerpen en het liefst terug willen naar een soort bucolische heerlijkheid toen de westerse man nog een man, de vrouw zijn vrouw en het dier zijn dier was'. Passages waarin 'oorlog als oerpolitiek' wordt gezien en als 'de natuurlijke rassenverhouding', zouden enkel 'koren op de molen zijn van rechtse populisten en alt-rightdenkers'.

Ten Bos bekritiseert daarnaast het deterministische karakter van Spenglers methode. Spenglers theorie veronderstelt historische 'noodzakelijkheid' -de gebeurtenissen hebben een bepaalde, onherroepelijke loop. Hedendaagse denkers gaan liever uit van een toevallige samenloop van omstandigheden. Ten Bos: "Voor de meeste auteurs van het Antropoceen is de huidige ecologische crisis geen noodzaak, maar een contingentie. Het is nu eenmaal zo gelopen -van waternoden in Texas en Bangladesh tot dooikraters in de permafrost- maar het had niet zo hoeven lopen."

Natuurlijk kan zijn werk makkelijk worden misbruikt, maar geldt dat niet voor talloze grote denkers?

Spengler gaat in zijn poging een 'vormenleer' te creëren precies in tegen een eigenschap waarmee de meeste hedendaagse auteurs het Antropoceen typeren: vormeloosheid. Ten Bos: 'Als het in dit tijdperk ergens om draait, dan is het juist dat de ecologie alles wat vorm lijkt te zijn, door elkaar klutst. Natuur staat niet tegenover cultuur, de mens niet tegenover het dier en, zoals migratie laat zien, het ene volk niet tegenover het andere volk. Vorm maakt plaats voor vermenging, voor wat de Britse filosoof Timothy Morton mesh noemt.'

Misbruik

Spenglers methode voldoet uiteraard niet aan de eisen van de hedendaagse wetenschap. En natuurlijk kon en kan zijn werk makkelijk worden misbruikt, maar geldt dat niet voor talloze grote denkers, van Plato tot Nietzsche? Al ligt het voor de hand dat Spengler makkelijk door rechts-conservatieven wordt geadopteerd, je zou met een beetje goede wil ook kunnen claimen dat hij de uitvinder van het cultuurrelativisme is -met zijn theorie over culturen als organismen die gelijktijdig in verschillende fasen verkeren. In zijn innovatieve poging om 'ons' nog altijd eenzijdige, Eurocentrische schema van de geschiedenis te doorbreken (Oudheid, Renaissance, moderniteit), zou hij ook in heel andere kringen best eens meer weerklank kunnen gaan krijgen.

En wat te denken van zijn aanklacht tegen de gebreken van de democratische politiek? 'De private machten van de economie willen vrij baan voor hun verovering van grote vermogens', schrijft Spengler. 'Geen wetgeving mag hun in de weg staan. Zij willen de wetten maken, in hun belang, en zij bedienen zich daarvoor van hun zelfgemaakte werktuig, van de democratie, van de betaalde partij.'

Als Spengler schrijft over de macht van het geld, de politiek die langzaam maar zeker in management zal veranderen, nieuwe caesars die zullen verschijnen, dan lijkt het, zoals bij alle klassiekers, over ons te gaan.

Lees hier het eerste deel van dit tweeluik: Hoe het Westen ten onder gaat, over de populariteit van het boek van Spengler toen het verscheen.

Boekpresentatie

De door Mark Wildschut vertaalde Nederlandse editie van 'De ondergang van het Avondland' wordt morgenavond gepresenteerd in Paradiso. Aan de bijeenkomst werkt een lange lijst van denkers mee, zoals: Denker des Vaderlands René ten Bos, socioloog Willem Schinkel, filosoof Ad Verbrugge, historicus Frits Boterman, filosoof Emanuel Rutten en vele anderen. De presentatie begint om 20.30 uur. De zaal gaat om 20.00 uur open. Voor meer informatie: www.paradiso.nl

Wie was Oswald Spengler?

Oswald Spengler (1880) bezocht na het gymnasium verschillende universiteiten. Zijn promotie op het werk van de Griekse filosoof Heraclitus werd afgeblazen, omdat zijn proefschrift de kwaliteitstoets niet doorstond. Het succes van 'De ondergang' maakte hem rijk, maar lang kon hij daar niet van genieten: Spengler overleed in 1936 aan een hartaanval.

© x



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
De ingenieur is volgens Spengler een oppermachtige 'priester van de machine'

Spengler biedt veel aan­kno­pings­pun­ten voor neo-re­ac­ti­o­nai­re romantici

René ten Bos

Natuurlijk kan zijn werk makkelijk worden misbruikt, maar geldt dat niet voor talloze grote denkers?