Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Op zoek naar nieuwe denkvormen door nieuwe manieren van vertellen

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

© Cliff van Thillo

Performance philosophy combineert filosofie met theater, muziek en beeld. In Amsterdam vindt een vierdaags festival plaats, dat volledig is gewijd aan deze manier van filosoferen.

Kan performance een vorm van denken zijn? Volgens 150 filosofen, kunstenaars en theaterwetenschappers wel. Deze week laten zij zich horen en zien in Amsterdam op de biënnale van de ­internationale werkgroep Performance Philosophy. Het vierdaagse evenement is een combinatie van een onderzoeksconferentie en een performance festival. De – nogal grootse – inzet van performance philosophy: nieuwe werelden creëren door ons denken in nieuwe vormen te gieten. Hoe werkt dat?

Lees verder na de advertentie

Het is makkelijker om te zeggen hoe het níet werkt. Filosofielezingen hebben vaak een traditionele vorm: een filosoof legt iets uit, het publiek zit braaf op stoeltjes en luistert. “Dat is bij performance philosophy niet de bedoeling”, zegt politiek filosoof Ivana Ivkovic, een van de organisatoren van het evenement. 

Audio-essays

Net zoals bij de kunstvorm performance wordt gebruikgemaakt van theatrale, muzikale en beeldende elementen. “Ik hoop dat door nieuwe vormen van vertellen ook nieuwe vormen van denken ontstaan”, vervolgt Ivkovic. Die nieuwe vertelvormen lopen sterk uiteen. Zo zijn er bijvoorbeeld audio-essays: essays met interviewfragmenten, muziek of ander geluid. Er zijn dialogen tussen ouder en kind op het podium. En lezingen waar geen papier aan te pas mag komen of gecombineerd met re-enactment en performance.

Performance philosophy is meer dan een filosofielezing in een kunstzinnig jasje gieten. Ivkovic: “We proberen afstand te nemen van voorgebakken ideeën over gedragscodes en grenzen. Academisch en niet-academisch worden met elkaar gecombineerd, verschillende disciplines door elkaar gegooid en traditionele rollen opgeschud.”

Waarom komt er niet uit zowel de voor- als achterkant van een geweer een kogel? Geweren groeien niet aan bomen, we maken ze zelf.

Simon(e) van Saarloos, filosoof

Zo speelt een dialoog tussen ouder en kind met het idee dat op evenementen voor volwassenen ook altijd de volwassenen aan het woord moeten zijn. En een lezing zonder papier of met een publiek in beweging met de vraag wat een lezing behoort te zijn.

Het thema van deze biënnale is ‘Intervention! Intoxication?’ De achterliggende vraag is: kunnen met interventies nieuwe ideeën worden gecreëerd? Als voorbeeld van zo’n interventie wordt verwezen naar ‘Aktie Tomaat’, die vijftig jaar geleden plaatsvond. Daarbij gooiden een aantal Amsterdamse toneelschoolstudenten tomaten naar acteurs bij de première van ‘De Storm’ van Shakespeare. De actie was bedoeld als kritiek op de toneelwereld. Toneel richtte zich op het vermaken van de elite, vonden de studenten, in plaats van voor maatschappelijk engagement te zorgen.

Ivkovic: “Tomaten gooien was toen de manier om verandering te eisen, maar hoe werkt dit vijftig jaar later? Wat zijn de tomaten van nu? Om die vraag te beantwoorden, zetten we deze week filosofen op de zeepkist.”

Breken

Performance philosophy hoopt dat er, door te breken met de standaard vertelvormen, ruimte in ons hoofd ontstaat om nieuwe denkwegen te bewandelen. Dat door te breken met de bestaande vertelstructuren, er ook gebroken kan worden met andere structuren. Daarbij is de inzet wederom groots. Het gaat om álle structuren die aanwezig zijn in de instituten van deze tijd: onze werkplekken en scholen, hoe we politiek bedrijven, maar ook de dominante structuren in de samenleving. Zoals economisch denken, uitsluiting van groepen in de samenleving en het idee dat menselijke rationaliteit ons verheft boven alle andere levensvormen en dingen.

Dramaturg en curator Ingrid Vranken raakt in haar ‘performance lecture’ aan dat laatste idee. Ze houdt een lezing over het samenzijn van mensen en planten. De planten in de ruimte zijn daarbij verantwoordelijk voor het performance-gedeelte. Eerder plakte ze bio­sensoren op de bladeren. De frequentiewisselingen in de bladeren ­waren, dankzij lichtkunstenares Vinny ­Jones, aan lampen gekoppeld. Het gevolg: de planten reguleerden het licht in de ruimte. Als de techniek het toestaat, doet Vranken dat vrijdag weer. Anders bedenkt ze iets anders actiefs voor de planten.

Vranken wil laten zien dat er in planten, hoe stil ze ook zijn, van alles gaande is. “Planten staan ver van mensen af, waardoor we ze vaak als voorwerpen in plaats van als levende organismen zien”, zegt ze. “Door de aanwezigheid van planten duidelijker zichtbaar te ­maken, verandert dat beeld hopelijk.”

Spoken

Uiteindelijk gaat het Vranken niet om de relatie tussen mensen en planten. Het gaat om een veel diepere, filosofische kwestie: hoe gaan we verbindingen aan met de wereld, dankzij en ondanks het ‘anders-zijn’? “Planten behandelen als objecten die weinig met ons leven te maken hebben, negeert een mogelijkheid, namelijk de wereld zien als diep relationeel.”

Planten en mensen kunnen volgens haar een soort spoken voor elkaar worden, omdat ze zo sterk verschillen en elkaar niet begrijpen. Vranken: “Hetzelfde kan gebeuren met groepen mensen die totaal anders tegen zaken aankijken. Ik hoop dat we gevoelig worden voor die spoken, voor de aanwezigheid van iets of iemand heel anders dan wij. En dat de performance van de planten ons daarvoor de ogen opent.”

Een andere bijdrage komt van filosoof Simon(e) van Saarloos. In een stoer vechtpak deelt zij donderdag verschillende fragmenten over geweld, onder andere uit een interview met filosoof en activist Angela Davis en uit een toneelstuk over vrouwen die geweld gebruiken. Daarbij gaat ze ook samen met het publiek bewegingen doen. Zo zal ze mensen vragen te doen alsof ze een geweer vasthouden.

Van Saarloos: “En dan stel ik vragen als: waarom schiet een kogel altijd één kant op? Waarom komt er niet uit zowel de voor- als achterkant een kogel? Geweren groeien niet aan bomen, we maken ze zelf.” Op het moment dat jij je al sterk hebt ingebeeld dat je een geweer vasthebt, komt de lading van die vragen volgens haar sterker binnen. “Abstracte vragen komen voort uit dagelijkse handelingen. Door te bewegen bij het denken, besef je die verbintenis.”

Gedachten zijn lichamelijk

Van Saarloos vindt performance philosophy heel logisch. Daarbij wijst ze op het belang van het lichaam bij ons denken. “Gedachten gaan voor mij nooit alleen over woorden, maar zijn altijd ook lichamelijk. Een klassiek filosofische autoriteit zoals Jean-Paul Sartre zei al: je bent eerst met je lichaam in de wereld, daarna komt de taal erbij.” 

Filosofie tot de studeerkamer beperken is vanuit die gedachte een vreemd idee. Evenals het idee dat emoties de filosofie niet mogen voeden. “Lichaam en geest zijn niet gescheiden, denken hangt altijd samen met je lichaam”, vervolgt ze. “Veel feministische denkers en filosofen van kleur weten dit allang. Dus laten we vooral het lichaam bij het denken betrekken.”

Performance philosophy is overigens niet nieuw, maar in Nederland nog relatief onbekend. De organisatie hoopt dat deze vorm van filosoferen na de biënnale in Nederland meer aanhang krijgt. Mocht dat lukken, dan sluit performance philosophy aan bij een bredere trend. Want niet alleen de filosofie, ook de dichtkunst en de journalistiek hebben zich op het terrein van de performance begeven.

Poetryslams, waarbij gedichten worden opgevoerd, zijn al jaren populair. De trend begon in de jaren zeventig in de Verenigde Staten en waaide over naar Europa. Sinds 2002 wordt jaarlijks het NK poetryslam georganiseerd. Ook performed journalism begon in de VS, maar wordt nu ook beoefend in onder andere Frankrijk en Denemarken. In plaats van verhalen in de krant te zetten, vertellen journalisten die op het podium, met bijvoorbeeld muziek, lichteffecten en beeldfragmenten.

De populariteit van performance wordt vaak verklaard door te wijzen op de behoefte aan engagement. Mensen brengen tegenwoordig zo veel tijd on­line door en worden dusdanig overspoeld door informatie, dat ze behoefte hebben aan iets analoogs, dat ze nog werkelijk raakt. En daarvoor zijn theatrale en lichamelijke elementen heel geschikt. Misschien is filosoferen zonder lichteffecten of vechtpakken over een paar jaar ontzettend passé.

Performance Philosophy biënnale

Het festival vindt plaats van 14 tot en met 17 maart op diverse locaties in Amsterdam. Zie ook performancephilosophy-amsterdam.nl.

Lees ook: 

Spelen met filosofie en piemelgrappen

Kan cabaret ook een vorm van performance philosophy zijn? Voor cabaretier én filosoof Tim Fransen wel‘Tijdens een les bodypump dacht ik: waarom ga ik niet straks naar Toomler om te vertellen over Nietzsche en wat hij voor mij betekent?’

Deel dit artikel

Waarom komt er niet uit zowel de voor- als achterkant van een geweer een kogel? Geweren groeien niet aan bomen, we maken ze zelf.

Simon(e) van Saarloos, filosoof