Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Op zoek naar de kern van vrijzinnig geloven

Religie en Filosofie

Maaike van Houten

Chris Doude van Troostwijk: "Als er één ding is dat de Bijbel over de mens openbaart, dan wel dit: dat we dienen te respecteren wat ontsnapt aan ons begrip." © rv
Interview

Filosoof en theoloog Chris Doude van Troostwijk gaat op zoek naar de kern van vrijzinnigheid. Wat is dat eigenlijk precies?

Vrijzinnig geloven, dat lijkt vooral heel veel niet geloven, niet in regels, niet in voorschriften, niet in dogma's, misschien zelfs niet in God. Maar als vrijzinnigheid zoveel niet is, wat is het dan eigenlijk wel? Over die vraag gaat filosoof en theoloog Chris Doude van Troostwijk (55) de komende twee jaar nadenken. De oud-programma¬maker voor de Ikon is sinds de herfst gasthoogleraar voor vrijzinnige theologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Lees verder na de advertentie
Ik heb aan mijn christelijke opvoeding geen enkel religieus trauma overgehouden

Nadenken over de kern van de vrijzinnigheid doet hij graag: hij praat er vrolijk over, een twinkeling in zijn ogen - geloofsvragen zijn serieus, maar hij houdt het graag licht. Dat kreeg hij van huis uit mee. De filosoof omschrijft zichzelf als 'een hervormd jongetje', zoon van een Nederlands-hervormde dominee in Eerbeek. "De sfeer thuis was liberaal. Ik heb aan mijn christelijke opvoeding dan ook geen enkel religieus trauma overgehouden. Geloven was een optie. Dat is een belangrijke formule, omdat die je dwingt een visie op jezelf te ontwikkelen, als het ware van buitenaf."

U zegt: vrijzinnigen zeggen vooral wat ze niet zijn: niet-orthodox, en niet-dogmatisch? Waarom vindt u dat een probleem?

"Vrijzinnigen kunnen zich druk maken over hun zware orthodoxe broeders, en zeggen: Wij zijn niet zo. Maar dat lijkt me een achterhoedegevecht. Het christelijke landschap is enorm veranderd. Misschien is er zelfs wel iets te leren van de orthodoxie. Waarom zou je dat uitsluiten? We zijn allebei een minderheid. Of vinden vrijzinnigen die andere minderheid zo belangrijk, dat ze zich alleen ten opzichte van hun agenda willen profileren? Als we een toekomst willen hebben, moeten we ons verhouden tot de traditie, in al haar breedte: spiritualiteit, kunst, wetenschap, economie. Traditie is niet het monopolie van de orthodoxie. Die eer moeten we haar niet gunnen."

Stel, de orthodoxen zijn er niet meer, en wij willen door. Wat hebben we dan te zeggen?

En nu gaat u zeggen: dit is vrijzinnigheid, en dat niet.

"Wie gaat dat zeggen?"

U toch?

"Ik? Nee, ben je gek. Ik ben de paus niet. Ik ga niet zeggen wat vrijzinnigheid is.

"Ik wil alleen een denkexperiment voorstellen. Stel, de orthodoxen zijn er niet meer, en wij willen door. Wat hebben we dan te zeggen? Waarom zou de vrijzinnigheid dan nog moeten bestaan?"

En, wat is dan de meerwaarde van vrijzinnigheid?

"De vrijzinnigheid begint bij mensen. Ik bedoel niet dat ik voor de zoveelste keer ga uitleggen dat de mens 'God' heeft geschapen. Die riedel kennen we nu wel. Volgens mij is de vrijzinnige vraag: waarom duikt overal in de geschiedenis zoiets als 'God' op? We zijn gewend om te zeggen dat God in de Bijbel wordt geopenbaard. De Bijbel is blijkbaar Gods woord.

"Alleen drukt Hij zich nogal indirect uit, je moet haast theoloog zijn om achter de bijbelse woorden en beelden de eigenlijke boodschap te ontdekken. Maar dat er achter de woorden een eigenlijke waarheid verborgen gaat, dat lijkt me een vergissing. Waarheid duikt op in het heen en weer tussen lezer en tekst."

Is dan de mens de maat der dingen?

"Wie anders? Maar met 'de mens' bedoel ik niet het individu. Via religieuze tradities ontdekt de mens zichzelf als gemeenschapsdier. De socioloog Émile Durkheim stelde dat 'God' een ander woord is voor samenleving. En daar zit wat in. Het alledaagse wonder van het samenleven overstijgt ons, net als het idee van een hemel, van een taal, van een geschiedenis. Religie is een exercitie die je leert je te verhouden tot wat je overstijgt."

Het interview gaat verder onder de afbeelding.

© Maus

Vrijzinnigheid is nu heel open. Gaat u nu mensen uitsluiten die orthodoxere ideeën hebben over God?

"All-inclusive, dat is niks. Maar neem de reclamecampagne van de remonstranten: 'Mijn God trouwt ook homo's', 'Mijn God is voor vrouwen.' Dat vind ik een humorvolle geste. Niet dogmatisch, maar het staat wel ergens voor. Het is positieve vrijzinnigheid: 'Dit zijn wij!'

Heb de moed om uit te sluiten! Dat is voor vrijzinnigen moeilijk, ze zijn heel aardig.

"Onvermijdelijk sluit die vrijzinnige houding mensen uit die er anders over denken. In dit geval ben ik daar niet rouwig om.

Stel dat een fervent militarist bij ons wil komen omdat doopsgezinden zo lekker vrij zijn, dan weet ik niet of wij als vredelievende gelovigen de juiste club voor hem zijn. Heb de moed om uit te sluiten! Dat is voor vrijzinnigen moeilijk, ze zijn heel aardig."

En ze laten elkaar vrij, hun geloofsbelijdenis mogen ze zelf schrijven. Hoe zien ze God, zit daar een lijn in?

"Veel vrijzinnigen definiëren God als iets vaags, als een energie. Persoonlijk lijkt me dat een zwakke hypothese. De quantumfysica levert betere. Energie of kracht of gevoel, dat zijn pogingen om onder het kinderlijke beeld van God uit te komen als de man op de wolk, met baard en telefoonnummer. Maar dat betekent niet dat je van de persoonlijke God afscheid moet nemen."

Dus toch een God met een telefoonnummer?

"Nee! God is een eigennaam. Het is de naam voor onze relatie tot datgene wat ons ontsnapt, maar waartoe ik me wil verhouden. Ik heet Chris, maar die naam is niet de samenvatting van mijn eigenschappen. Het is geen concept, maar eerder een vertrouwde toegangscode tot wat zich niet laat vatten, ook niet door mijzelf.

"Als er één ding is dat de Bijbel over de mens openbaart, dan wel dit: dat we dienen te respecteren wat ontsnapt aan ons begrip. Ik bedoel: Het leven zelf. Het eigene van de mens, dat niet onder woorden te brengen is. In die zin wil ik God zien. Misschien ben ik daar niet heel vrijzinnig in."

Mij interesseert niet zozeer de negatieve vrijheid, vrijheid als afwezigheid van dwang, maar eerder de positieve vrijheid om iets te kúnnen doen

Zitten vrijzinnigen op uw definitie van hun geloof te wachten?

"Het zal zeker discussie oproepen. En dat geeft niet, als dat niet zo is, ben ik geen vrijzinnige meer. We zijn solidair in het niet-weten."

Die onwetendheid van u klinkt toch ook weer als een negatieve benadering? Net als niet-dogmatisch, niet-orthodox?

"Nee. Het gaat om socratische onwetendheid en die is niet negatief. Het bevestigt juist dat wat er werkelijk toe doet altijd al aan ons voorafgaat, ons gegeven is en ons daarom ontsnapt. Dat leven een wonder is. Dat respecteren, dat is vrijzinnige vroomheid."

Ondertussen weet u al best veel, voor een onwetende.

"Vind je? Je had eerder verwacht dat ik was gekomen met vrijzinnige 'vrijheid blijheid'? Mij interesseert niet zozeer de negatieve vrijheid, vrijheid als afwezigheid van dwang, maar eerder de positieve vrijheid om iets te kúnnen doen. Als iets waarmee ik me engageer, waardoor ik me gebonden weet. Verantwoordelijkheid dus.

"Bindende vrijheid. Tja, misschien is dat iets. Ik moet dat zelf ook even opschrijven: 'van solidaire onwetendheid naar bindende vrijheid.' Heb je een blaadje?"

Wie is Chris Doude van Troostwijk?

Chris Doude van Troostwijk maakte na zijn studie theologie en theaterwetenschap programma's voor de Ikon. Hij was docent filosofie aan de Hogeschool InHolland en de Universiteit van Amsterdam. Hij richtte de vrijzinnige website Zinweb op, en stichtte het seminarhuis 'Le Promontoire'. Als hoogleraar filosofie werkt hij aan de Luxembourg School of Religion & Society aan een researchproject over de filosofische ethiek van het geld. Doude van Troostwijk woont met zijn vrouw en twee kinderen in het dorp van Albert Schweitzer, Gunsbach, in de Franse Elzas. Over deze beroemde arts en theoloog schreef hij het boek 'Leven met Albert Schweitzer.'

Wat zijn doopsgezinden?

De doopsgezinden zijn in Nederland een kleine geloofsgemeenschap, met tegen de 8000 leden. Ze wijzen de kinderdoop af, leden worden pas gedoopt als ze volwassen zijn. In het buitenland heten ze doorgaans mennonieten, naar hun grondlegger Menno Simons, de Nederlandse zestiende-eeuwse kerkhervormer uit het Friese Witmarsum. Zijn volgelingen werden aanvankelijk in Nederland gedoogd. In de loop van de negentiende eeuw heeft de doopsgezinde gemeenschap een vrijzinnig karakter gekregen. Ze had als eerste in Nederland een vrouwelijke predikant en ook met het zegenen van het homohuwelijk waren de doopsgezinden er vroeg bij. Doopsgezinden zijn pacifistisch, vrij in de leer en afkerig van dogma's.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Ik heb aan mijn christelijke opvoeding geen enkel religieus trauma overgehouden

Stel, de orthodoxen zijn er niet meer, en wij willen door. Wat hebben we dan te zeggen?

Heb de moed om uit te sluiten! Dat is voor vrijzinnigen moeilijk, ze zijn heel aardig.

Mij interesseert niet zozeer de negatieve vrijheid, vrijheid als afwezigheid van dwang, maar eerder de positieve vrijheid om iets te kúnnen doen